JavaScript must be enabled in order for you to see "WP Copy Data Protect" effect. However, it seems JavaScript is either disabled or not supported by your browser. To see full result of "WP Copy Data Protector", enable JavaScript by changing your browser options, then try again.

La kumpri kultura, ikan Be Malae lakon hotu “Lafaek tata ema ida”

La kumpri kultura, ikan Be Malae lakon hotu “Lafaek tata ema ida”

Lagoa Bee Malae koñesidu tebes iha Postu Administrativu Balibo, Munisípiu Bobonaro, tanba Bee Malae ne’e ikan kanáse ho ikan salamaun barak tebes. Ikan iha Bee Malae ne’e, tinan ida mak lia nain sira loke dala ida ba povu Timor Leste atu kaer ikan, liu husi seremonia kultural.

Maibé iha tinan ida ne’e, ikan barak iha Lagoa Bee Malae ne’e lakon hotu, tanba povu la kumpri kultura ne’ebé kada tinan halo iha Bee Malae ne’e.

Tuir obrservasaun GMN iha terenu Sabadu (07/10/17),  katak, avo lafaek ida tata no rasta komunidade ida iha lagoa Be Malae ne’e, tanba lia na’in sira seidauk halo kultura, sira halai tama ba kaer ikan ona.

Ema ne’ebé lafaek tata ne’e, parte saúde evakua kedas ba hospital referal Maliana hodi halo tratamentu.

Komisaun organizadora ba seremonia kaer ikan iha Be Malae ne’e, Abel da Cruz, hateten, be malae ne’e sira tara bandu durante tinan ida, no tempu to’o ona atu hasai bandu ne’e, hodi ema bele tama ba kaer ikan.

“Iha tempu avo sira nian, dalaruma tinan 3 mak foin loke ba kaer ikan dala ida, maibé agora muda ona ba tinan ida dala ida. Bainhira ita atu tama ba kaer ikan tenki halo uluk kultura, kuandu ita lafiar malu hodi kumpri kultura ne’e ho lolos, entaun buat ne’e sai hanesan ne’e, ikan laiha hotu, tanba buat ne’e mos iha na’in,”relata Abel da Cruz ba GMN iha Bee Malae.

Nia esklarese, ikan iha bee malae ne’e, kuandu tara ona bandu, ema la ba kaer arbiru ona, tanba lia nain sira fanun fali ona avo sira hodi hein bee malae ne’e, no kuandu ema ulun moruk hodi ba kaer ikan, ema kaer kona sei hetan multa.

Entretantu, Xefi Suku Leolima, Marcelino Magno, mós informa, komunidade sira mak halo preparasaun ba atividade kaer ikan iha Bee Malae ne’e.

“Ita haree, primeiru ne’e ikan barak, mas derpenti ita haree ikan menus, tanba povu la halo tuir kultura lolos,”katak Marcelino Magno.

Lee hotu :   Kareta ho Motor ‘Tilan’ sei ba rai iha Tasi-Tolu

Nune’e mós, lian nain husi Suku Balibo, uma Lisan Tahakae, Filomeno Perreira hateten,  istória Bee Malae ne’e, naruk tebes.

Nia hatutan, Bee Malae ne’e mosu la’os bo’ot kedas hanesan ne’e. iha tempu ne’eba, avo sira hadau malu knua Bee Malae ne’e, ho azineiras oi-oin, to’o oho malu, no to’o knua ida ne’e nakfilak ba Bee Malae ne’e.

Lia na’in ne’e esplika, iha momentu ne’eba, Bee Malae ne’e, loke la’os ho animal, maibé loke ho ema nia vida no taka mós ho ema moris nia vida.

“Suku nen (6) iha Balibo ne’e, iha nia na’in ida ida de’it mak, Samane Baudines. Iha tempu ne’eba iha uma ka’in hitu kontra sira nia Maromak hanesan inan ho aman, tanba iha momentu ne’eba sira na’in hitu atu fahe rikusoin Bee Malae ne’ebé iha momentu ne’eba seidauk bo’ot, maibé  kolam ki’ik oan ida,” afirma Filomeno.

Nia dehan, sira hadau malu ho rikusoin iha kolam ki’ik oan ne’e, maibé sira nia inan aman la fó lisensa ba sira, tanba sira nia inan aman hatene katak, oan na’in hitu ne’e fahe rikusoin iha kolam ki’ik oan ne’e la to’o.

Ho ida ne’e, oan na’in hitu ne’e buka meius oinsa mak rikusoin ne’ebé mak sira atu fahe ne’e, sai bo’ot. Entaun sira na’in hitu fahe malu hodi halo lakon kolam ki’ik oan ka be malae ne’e.

“Iha momentu ne’eba  Maikati Bebai, Sulimenta Lohali, Bebonuk We Akar,  Buku Lai Belo Ai no Lai Tua, sira na’in hat hein iha tasi, no Rikutaku Weka Nuku, Oerisan Oenulun, Hudelen Taunuku sa’e ba leten, atu halo lakon be malae ne’e,” relata Filomeno.

Sira foti sai be malae ne’e, atu halo lakon, sira ba kuru be iha Foro Luli Bausain Raidato. Ida ne’e akontese ho kalan bo’ot, sira lori be ne’e mai, Bai Kati nia asu ida Dato tenki lakon hotu iha be malae, tanba iha momentu ne’eba nia ba kuru tiha be ne’e hodi tau tiha ba buat ida naran Usi, iha nesu nia hun, depois sira na’in hitu sai husi Bee Malae ne’e, ba manduki  mak atu bolu fali sira-nia asu .

Lee hotu :   Dom Basílio konsidera situasaun VII Governu frágil

“Sira to’o Manduki sira bolu asu nia naran dala tolu, primeiru asu dato ne’e la rona, segundu la rona, no terseiru mak foin asu dato ne’e rona, maibé iha asu dato nia ibun tata hela karau kulit. Tanba asu rona nia naran nain bolu, entaun asu ne’e hakfodak atu halai, nesu ne’e monu, kona usi lulik  ho torluli ne’e, tarutu dala ida Bee Malae lakon, hodi mosu bo’ot hanesan be agora dadauk ne’e,” katak Filomeno.

Nia esplika, tasi hasan ne’ebé ikan tama husi tasi ba be malae ne’e, la’os ema mak loke ho eskapator ou kee, maibé tasi rasik mak loke hodi hatama ikan, hotu tiha nia mesak taka aan.

“Bee  Malae rasik mak fera tasi hanesan ne’e ba to’o Alor, hodi hatama ikan kanase no ikan salamaun, depois ikan tama tiha, tasi mesak taka fali oda matan, hodi tinan tinan ita povu iha Timor laran tomak mai simu rikusoin husi be malae ne’e,” katak Filomeno.

Nia esklarese, Atabae ho Balibo labele halo konfuzaun ba malu, tanba bee lulik ne’e iha momentu oan nain hitu ne’e tau ona regras katak, “Ema nian, ema nian, ita nian, ita nian duni.” Tanba ne’e, be malae ne’e, Timor oan hotu nian.

Bee Malae ne’e la’os ema na’in sanulu ka atus ida mak lalin be hodi mai fakar hamutuk  iha ne’e hodi sai hanesan ne’e.

Seremonia kaer ikan iha be malae ne’e, tinan ida dala ida, maibé tenki taa karau metan ida, fahi 9 no manu  17 hodi husu lisensa ba avo sira.

“Ita atu tama kaer ikan kanase no salamaun, tenki oho fahi ida atu haree urat, para avo sira iha be laran labele bok ita, karau Timor ida para hatun tiha horok be nian,”katak Filomeno.

Tenki konserva sai fatin turístiku TL

Nune’e mós komunidade Francisco Reis Tavares, husi Aldeia Palaka, Suku Sanerin, Postu Administrativu Balibo, Munisípiu Bobonaro, fo hanoin katak, Lagoa Bee Malae ne’e Governu lokal tenki konserva sai fatin turístiku ida iha Timor-Leste (TL), atu nune’e tinan-tinan husi rai ulun to’o rai ikun bele mai iha Bee Malae ne’e hodi kaer ikan.

Lee hotu :   Komunidade Hera halerik ba be mos.

 Tuir Francisco, tinan ida ne’e ikan laiha tamba impkatu husi  uma lisan   Bitubu husi Suku Sanerin, Postu Administrativu Balibo  no uma Daulelo husi parte Atabae la tuur hamutuk hodi fó impaktu ba  ikan iha Lagoa Bee Malae la sa’e.  Tanba  ne´e halo komunidade barak mak senti ladun kontenti.

“Kuandu Bitubu ho Daulelo  la tuur hamutuk realidade hanesan ita koilleta ikan laiha,”esplika Komunidade Francisco Reis Tavares, iha Lagoa Bee Malae.

Nia dehan, antes  atu halo seremonia ritual iha Bee-Malae sira haree ikan barak, maibe kuandu la halo tuir kultura husi  avo sira husik hela, ikan laiha.

“Ita la hatene ikan sira atu sai ai ka fatuk  ita la hatene, realidade mak ita asisti ikan laiha, maibe luk lae,“dehan Francisco Reis Tavares.

Nia dehan atu dezenvolve Lagoa ida ne´e sai  furak liu tan iha Timor-Leste, liu-liu Bobonaro, Governu tenki tau matan.

“Ami husu ba Governu  tau matan took, karik aban bairua jerasaun foun bele senti benefisiu,“dehan nia.

Alende ne´e komunidade Palaka Esmeralda Perreira senti tristi  oituan  tanba haree ikan  ne´ebé mak sira kolleta uza redi, maibe ikan kiikoan de´it.

“Iha tinan  liu ba kotuk, ami tiha ikan kona netik, kuandu haree familia sira mai, ami tunu fó sira han, maibe agora ne´e laiha, ikan kiikoan hanesan kesak ne´e,“dehan Esmeralda Perreira.

Tuir observasaun GMN nota katak,  alende seremonia koleta ikan iha mós futu manu, bola guling no jogu seluk tan. No komunidade sira balun lori sasan fan iha fatin refere.

Durante seremonia kolleta ikan iha Bee Malae, hetan seguransa husi Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) Munisípiu  Bobonaro no apoiu bee moos husi Bombeiros Bobonaro nian.cos/avi

Add to Comments Here!!!!

error: Content is protected.
Secured By miniOrange
You might also like:
JORNAL NACIONAL GMNTV Loron-08 Fulan-Outubru Tinan-2017

Banda Musica “KLAN” hamutuk ho “Mya Lya” iha programa especial “HAPPY HOUR” Ep.08

JORNAL NACIONAL GMNTV Loron-07 Fulan-Outubru Tinan-2017

Close