Família matebian konsidera aktu membru Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) ne’ebé tiru mate komunidade nain tolu no hakanek nain lima, hanesan trajedia ne´ebé planeadu akontese iha Timor-Leste, liu-liu iha Kuluhun de Baixo, Díli.
“Kazu ne´e ami família konsidera la´os asidente, maibe trajedia ida akontese mai ami família vítima no povu Timor-Leste, liu-liu ami povu Kuluhun de Baixo”,esplika reprezentante família vítima matebian, Georgina da Silva, liu husi testu deklarasaun ne´ebé mak le´e sai Segunda (19/11/18), iha Kuluhun de Baixo.
Tuir kronolojia ne´ebé mak haktuir husi Georgina da Silva katak, kazu ne´e akontese iha Domingu (18/11/18), mais ou menus tuku 1:45 madrugada oras Timor-Leste.
``Iha diskuasaun entre joven nain rua iha festa laran señor Joanico Batista Carvalho mak hakalma ema nain rua ne´ebé mak halo diskusaun. iha diskusaun ne´e seidauk iha krimi ruma akontese iha festa ne´e, maibe derepenti de´it kilat tarutu dala hira maibe señor Joanico labele sura tanba neon lakon, maibe Joanico sei dudu ses tiha joven ne´ebé mak sei halo diskusaun. Oknum (Pessoal) PQ hanesan festa nain no pessoal JM hanesan kolega diak autor nain rua ne´e partisipa festa ne´e hanesan seguransa ba festa ne´e. Tanba antes festa hahú pessoal Polísia nain rua ne´e deklara katak, sira nain rua mak responsabiliza ba seguransa, maibe ikus mai pessoal nain rua ne´e mak sai autor krimi ne´e”,dehan Georgina da Silva.
Nia hatutan, suspeitu sira oho vítima ho planeadu, tanba antes ne´e pessoal PNTL nain rua ne´e ameasa ona joven balun. Informasaun klaru liu testamuña sei fó deklarasaun iha Ministériu Públiku wainhira presiza.
``Ami família husu ba Governu no instituisaun Polísia tanbasa armas hirak ne´e fó livre ba Polísia hodi la´o livre no oho povu”,dehan Georgina da Silva.
Hahalok membru Polísia ne´e la´os primeira ves akontese maibe akontese bebeik ona ba família seluk, maibe Governu no instituisaun la tau sériedade, ne´e duni povu kbiit laek mak sai vítima nafatin.
Pessoal PNTL rua ne´e hatais sivil mai tuir festa, instituisaun Polísia hanesan lutu ba nasaun hodi asegura povu la´os atu uza armas hodi oho fali povu.
``Família vítima husu ba Ministériu Públiku atu kondena membru ne´e tuir lei husi instituisaun atu kondena no fó sansaun ba Polísia rua ne´e. Husu ba instituisaun atu responsabiliza ba família vítima ne´ebé mak mate no kanek hanesan fen ho oan”,dehan Georgina da Silva.
PR Lú OLo kondena
Nune’e mos, Prezidenti Repúblika (PR), Francisco Guterres ‘Lú Olo’, konsidera atuasaun membru polísia ne’ebé tiru komunidade na’in ualu iha Kuluhun de Baixo, fora husi lei no régra, nune’e Xefe Estadu prefere kazu ne’e tenke prosesa tuir dalan legál atu bele buka lia lós.
“Kazu ida Kuluhun nian halo ita hotu laran tristi. Maibe ha’u bele hatete sira atua fora de regra polísia sira la tama servisu hatais tan sivil ba tan festa lori kilat ba tiru ita nia joven sira, agora haree ba justisa para haree hodi julga sira-nia sala ne’e to’o iha ne’ebé justisa mak sei hola desizaun, ha’u mos sei koalia ho PNTL rasik ho Ministru titular haree ba situasaun ne’e, ha’u lakohi fo solusaun ba ida ne’e”, hateten, PR Lú Olo, ba jornalista sira iha salaun São José Katedral-Dili, Segunda (19/11/2018).
Hafoin akontesimentu ne’e komando polísia nain feto dezarma kedas no detein suspeitu sira iha sela polísia.
Membru PNTL nain rua ne’ebé tiru vítima sira mak ida ho inisial FMS husi Unidade Polísia Marítima no ida seluk ho inisial JSA husi Servisu Informasaun Polísia (SIP).
PNTL responsabiliza seremónia funebre
Hafoin trajedia membru Polísia nain rua tiru mate vítima nain tolu no hakanek vítima lima iha Aldleia Kuluhun de Baixo, Domingu (18/11/18), iha kedas Segunda (19/11/18), Komandante Jeral PNTL Komisariu Julio Hornay hala´o vizita ba vítima ninia rezidensia iha Kuluhun de Baixo no ba vizita vítima sira iha Hospital Nasionál Guido Valadares (HNGV) hodi hato’o sentidu kondelensia no husu deskulpa nune´e sei responsabiliza seremonia funebre ba vítima nain tolu ne´ebé mak mate ona.
``Ita hanesan responsabilidade moral hanesan ha´u hateten katak, ita sei apoiu ba prosesu funeral ba ita-nia oan nain tulu ne´ebé mate, tanba atuasaun individu Polísia ne´ebé mak fora de lei, fora de prosedimentu”,dehan Julio Hornay.
Enkuantu mate isin vítima nain tolu ne´e mak, Erick Joni Roberto, Luis Quebia Saldanha Belo, Leonildo Eduardo Ximenes Sequeira, ne’ebé oras ne’e dadaun iha sala mortuáriu Hospital Nasionál Guido Valadares (HNGV) hodi submete ba prosesu autopsia.
Entretantu vítima na’in lima seluk ne’ebé inklui feto ida Terezinha Vila Nova ho Pinto Gamu, Agrefino da Costa, Paulino de Jesus, Lúcio do Carmo kontinua halo tratamentu intensivu.
Tuir observasaun iha terrenu haree katak, família vítima hakerek iha parede lolon no spanduk sira hodi pilox, katak, Polísia sira tiru komunidade ne’e hanesan hais door, Polísia la’os atu oho povu, maibe salva povu, joven la fiar ona Polísia nia atuasaun ne’ebé la neutru.
Dekretu -Lei n.º 16/2009, lei orgánika PNTL
Tuir dekretu Lei n.º 16/2009, lei orgánika Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) iha Artigu 4° Uzu forsa nian hateten iha númeru 1. Tuir lei, PNTL bele uza forsa bainhira iha perturbasaun ba orden no trankuilidade públika, no bainhira laiha meiu seluk ne’ebé sufisiente hodi hasoru registénsia kontra membru PNTL, bainhira hala’o sira nia funsaun; 2. Forsa bele uza deit hodi defende an ka hodi defende ema seluk, hodi hasoru hahalok ne’ebé agresivu no kontra lei ka kontra integridade fízika membru PNTL ka sidadaun seluk nian; 3. Forsa ne’ebé uza tenke forsa mínimu ne’ebé nesesariu hodi estabelese fila fali orden lejítima no tenke proporsionál ba ameasa ne’ebé hasoru; 4. PNTL labele impoin restrisaun ka uza meius atu obriga ka ameasa bainhira la iha nesesidade; 5. PNTL bele uza armamentu tuir konseitu uzu nian no nesesidade operasional ida-idak nian, ne’ebé modelu no kalibre define iha diploma ne’ebé Governu sei aprova.
Nune’e mos iha fali Artigu 5° kona ba Armamentu no Uniforme sira iha númeru 1. Membru sira PNTL nian, atu kumpre ho sira nia misaun, sei uza armamentu ne’ebé fahe ba sira; 2. Bainhira la tama servisu, membru PNTL proibidu atu lori armas ne’ebé fahe ba sira, armas hirak ne’e tenke halibur hodi rai iha fatin ne’ebé apropriadu iha unidade ka eskuadra ne’ebé membru kolokadu; 3. Membru sira PNTL nian iha direitu atu uza uniforme no insignia PNTL nian tuir regulamentu kona-ba asuntu ne’e.Avi/eus

