
“Bankada CNRT hakarak apela ba Governu, forsas armadas FALINTIL-FDTL, PNTL no polítiku sira-hotu atu labele halo intervensaun polítika no labele halo politizasaun ba iha Insituisaun Estadu Defeza no Seguransa nian, atu nune’e evita instrumentalizasaun Instituisaun Estadu ba intereses partikular, liu-liu tama iha partidu polítiku. Forsas armadas FALINTIL-FDTL no PNTL tenke halao deit servisu tuir intereses públiku no garantia apartidárizmu iha ninia funsaun loron-loron”, deklara deputadu bankada CNRT, Leandro Lobato, liu husi ninia deklarasaun polítika ba plenária iha PN, Tersa (14-07-2020).
Bankada CNRT mos deskorda ho deklarasaun Xefe Estadu Maior FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL), Major Jenerál Lere Anan Timur ne’ebé la bandu ninia membru sira tuir juramentu, hodi envolve-an iha Partidu Polítiku (ParPol).
Tanba antes ne’e nia parte hateten, membru FALINTIL-FDTL bele halo juramentu ba kualker ParPol, maibé tenke leal nafatin ba hirarkia no instituisaun.
“Bankada CNRT kondena maka’as aktu ida-ne’e, tanba F-FDTL no PNTL ne’e instituisaun Estadu apartidária, nune’e ita labele husik ema balun atu lori lutu nasaun ni’an hodi viola tán ita-nia Konstituisaun-da-Repúblika de Timor-Leste. Semana kotuk, Major Jeneral Lere Anan Timur halo deklarasaun katak, nia autoriza membru F-FDTL bele halo juramentu iha partidu ne’ebé de’it, bele jura ba diabu ka Maromak, importante mak leal ba nia nu’udár Xefe Estadu Maior F-FDTL. Deklarasaun ida-ne’e hatudu momós katak Major Jeneral Lere Anan Timur konsientemente kontra ita-nia Konstituisaun RDTL, tanba F-FDTL atu garante objetivu fundamentais defeza de seguransa ba Timor-Leste husi ameasa Estadu, krime organizadu no terorizmu”,deklara reprezentante povu husi bankada CNRT, Leandro Lobato.
Ho nune’e deputadu CNRT ne’e konsidera, deklarasaun ne’e la hatudu ona hirarkia ne’ebé bandu ninia membru sira ne’ebé halo juramentu ba envolve iha ParPol no deklarasaun Maijor Jeneral Lere Anan Timur kontra Konstituisaun RDTL.
“CNRT fó-nia apoiu ba deklarasaun Komandante-Jeral PNTL, Komisáriu Faustino da Costa ne’ebé sei fó sansaun rigor tuir Konstituisaun-da-Repúblika no Lei Orgânica PNTL bainhira nia membru ruma komprovadu halo juramentu ba partidu ka arte marsiais ruma. Tuir konstituisaun RDTL artigu 146, iha alinea 3, hatuur klaru no momos, kona-bá instituisaun Forsa Armada Sira, FALINTIL-FDTL labele iha partidu polítiku no rona deit ba órgaun soberanu kompetente sira, tuir Lei-Inan no lei no sira labele halo intervensaun polítiku naran ida no iha alinea 1, artigu 147, Konstituisaun Repúblika dehan, Polísia sei defende legalidade demokrátiku no garante sidadaun sira-nia seguransa internu, maibé sira labele iha partidu polítiku”.
“Ami husu Ministru Interior, Taur Matan Ruak no Ministru Defeza Filomeno Paixão de Jesus atu mai esplika no klarifika iha Comissão B-Comissão de Negócios Estrangeiros, Defesa e Segurança iha Parlamentu Nasional sobre permisaun membru FALINTIL-FDTL no PNTL bele involve iha partidu polítiku no partisipa iha organizasaun arte marsiais. Atu halo investigasaun profunda ba komandante sira, no membru FALINTIL-FDTL no PNTL ne’ebé partisipa iha atividades partidária, no fó sansaun rigorozu tuir lei haruka, hodi nune’e hatuur hikas normal funsionamentu Instituisaun Defeza no Seguransa iha nia fatin loloos, hodi hametin integridade institusaun Estadu halo tuir deit mak Konstituisaun no Lei sira”, subliña Leandro.
Tanba ne’e, husu atu labele partidáriza Forsas Armadas FALINTIL-FDTL no PNTL, tanba iha rai ne’ebé deit, kuandu laiha estabilidade mak sei laiha dezenvolvimentu.
Bankada CNRT apela ba Governo, forsas armadas FALINTIL-FDTL, PNTL no polítiku sira-hotu atu labele halo intervensaun polítika no labele halo politizasaun ba iha Insituisaun Estadu Defeza no Seguransa nian, atu nune’e evita instrumentalizasaun Instituisaun Estadu ba interese partikular, liu-liu tama iha partidu polítiku. Forsas armadas FALINTIL-FDTL no PNTL tenke hala'o deit servisu tuir interese públiku no garantia apartidárizmu iha ninia funsaun loron-loron. Tanba Forças FALINTIL-FDTL no PNTL nu'udar lutu nasaun nian katak, atu asegura povu tomak nia moris hakmatek no asegura Nasaun Doben Timor-Leste nia estabilidade. Instituisaun-rua ne’e nia dever prinsípal mak kumpre deit Orden Konstitusional no Lei sira.
Vise Xefe Bankada FRETILIN, Antoninho Bianco, konsidera deklarasaun CNRT hanesan atu soran fali instituisaun defeza no seguransa, tanba deit interese polítiku.
“Ita lalika halo deklarasaun hodi liga ba sira ita tenke louva sira nia servisu durante ne’e no tenke repara instituisaun estadu no individu “informa reprezentante povu".
Deputadu Bianco fo hanoin ba bankada sira uza plenária atu soke fali instituisaun de paz no seguransa, kuidadu politiku buat barak sei iha.
“Tanba iha ona esperesina lia fuan hirak ne’e maka sai provoka situasaun lalika koalia buat sira ne’ebé liga ba intituisaun aktu indiviu sira ne’e ha’u hanoin ita akompañia ita labele louva ida minimiza ida institusaun servisu di’ak, maibé politiku sira maka tau lia tun sa’e ne’e ladun di’ak”, esplika Bianco
Enkuantu deputadu bankada KHUNTO, Luis Roberto, hateten, deklarasaun bankada CNRT ne’e laiha lójika, tanba durante laiha partidu polítiku ruma mak atu politiza instituisaun Defeza no Seguransa, tanba instituisaun rua ne’e rasik laiha partidu.
“Loos duni prevé iha konstituisaun RDTL kona-ba papel instituisaun defeza no seguransa, ita hotu hatene, ha’u hanoin laiha parpol atu politiza intituisaun rua, politiza ba parpol nasaun demokrasia”, haktuir Luis.
Tanba iha konstituisaun laiha artigu ida mak koalia hodi limita sidadaun ida nia direitu to’o ohin loron PNTL ho F-FDTL harii parpol nasaun demokrasia sira koalia politika, maibé sira la halo politika.
“Ita politika maka lalika politiza, ha’u hatene intituisaun defeza no seguransa hatene sira nia papel, ita politika mak ho interese politiku ida idak halo ni-nian interpreta konstituisaun tenke haree di-di'ak”, nia hakotu.
Nasaun labele seitas mak Governa
Entretantu deputadu bankada UDT, Francisco David Xavier Carlos, hatete, nasaun Timor-Leste ne’ebé manan nia independensia ho sofrimentu barak, labele monu fali ba seitas mak Governa.
“Ha’u apoia deklarasaun polítika husi CNRT, nasaun labele ser Governar para seitas ho doutrina hodi halo explorasaun ba povu, labele! Ne’e ba futuru, valor ami-nia luta ne’e sei la vale. Iha tempu rezistensia iha juramentu, Sim, hodi labele husik maun-alin ida mate, mas iha tempu ukun-an laiha juramentu ida mak mai atu defama fali igreja Katólika, atu minimiza fali Amu-Lulik sira”, dehan deputadu bankada UDT, Francisco David Xavier Carlos iha PN. Ety
