GMN TV Politika Eis PR Ramos Horta: Rai ida ne’e labele moris ho veta

Eis PR Ramos Horta: Rai ida ne’e labele moris ho veta

0 views

Foto Arqivo UN

Eis Prezidente Repúblika (PR), José Manuel Ramos Horta, hatete, Timor-Leste rai ida ne’ebé diferente ho nasaun seluk, tanba ne’e nia lakohi Prezidente Repúblika ida mai ho objetivu polítika hakarak veta hela deit kualker lei ka dekretu lei ruma ne’ebé Governu ka Parlamentu Nasional halo ba interese nasionál povu ho nasaun Timor-Leste nian.

Tuir eis PR Horta, iha nia tempu sei hanesan Prezidente Repúblika, nia nunka halo veto ba lei ka dekretu lei ruma ne’ebé mak tama iha nia meja prezidensia. Tanba diplomata senior ne’e fo hanoin katak, Timor-Leste hanesan nasaun ida ne’ebé foin hahú presiza konsolida, presiza tur hamutuk hodi halo diálogu para hetan solusaun ba kualker problema ne’ebé mak akontese.

Nune’e, Laureadu Nobel da Paz 1996 ne’e subliña, Prezidente Repúblika mak hanesan Xefi Estadu, tenki bolu membru Governu ka maun Xanana atu tur koalia saida mak presiza hadia, saida mak sei falta atu tau ideia diak hirak ne’e iha laran.

“Tanba sa la halo diálogu antes, Prezidente Repúblika iha direitu atu hatete tanba sa la tau osan ba edukasaun no seluk tan, solusaun mak veta, lae! Solusaun diálogu para hetan konsensu tanba rai ne’e la’os Australia, la’os Nova Zelandia, rai ne’e labele moris ho veto, veto, veto, ne’e labele. Se laiha solusaun ba konsensu entaun fallansu lideransa. Ha’u sai Prezidente ha’u nunka veta,”dehan Ramos Horta, iha GMN TV Bebora Díli, Segunda (17/12/18), bainhira husu kona-ba Prezidente Repúblika, Francisco Guterres ‘Lú Olo’, foin lalais veta tiha lei atividade petrolíferu, ne’ebé sei fo benefisiu ba nasaun iha aspetu ekonómiku, finansieru no komersial.

Tuir Ramos Horta, figura ida maun Xanana ne’e, halo nia admira los. Tanba ema ida ne’ebé gosta estuda husi A to’o Z, katak kuriozu atu defende buat ne’ebé los ba povu no nasaun.

 “Ha’u koalia dala barak ho ema ha’u hatete nune’e, ha’u admira teb-tebes maun Xanana, ita fo dokumentu ruma mezmu pájina 500, nia lee husi pájina primeiru to’o fim. Nia estuda, nia halo be anotasaun. Maun Xanana mak kaer prosesu ne’e tinan 10, dezde uluk nia sei prezidente republika nia estuda rpoblema Timor GAP nian tasi Timor, nia uluk nunka konkorda diak ho buat hot-hotu be halo ne’e, mas nia asina promulga tanba interese Estadu para Bayu Undan bele la’o ba oin. Iha tinan sira nia laran ne’e nia ba fatin lobuk ida, nia hasoru ho ema tékniku oi-oin, jestor oi-oin, kalan-loron nia estuda, entaun ha’u que laos espesialista, ha’u nunka estuda buat ne’e, ha’u hatene koñese mas maun Xanana hatene mil pájina, ha’u hatene pájina ida. Tantu ha’u labele hatete kedas katak, ah buat ne’e ladiak”,dehan Ramos Horta.

Tuir eis PR Horta ne’e katak, investimentu ne’ebé bo’ot sempre iha nia risku, tanba laiha projetu ekonómiku ida laiha nia risku, maibe tenki asume hodi manan buat ne’ebé bo’ot.

“Ita hot-hotu hatene katak investimentu ne’ebé bo’ot buat hot-hotu iha risku, laiha inisiativu ka projetu ekonómiku ida que laiha risku, ita atu ba sosa manutolun oan ida iha merkadu mos iha risku, tanba manu tolun ne’e bele a’at. Se mak la assume risku la peska. Ha’u la fiar que maun Xanana halo buat ne’e arbiru, laos nia deit tékniku lobuk ida ne’ebé servisu ho nia ne’e no tékniku internasionál. Maibe ne’e la’os dehan katak laiha dúvida, iha dúvid anafatin, mas kuandu iha dúvida nafatin favor se mak iha dúvida, Prezidente Republika iha dúvida, kontakta maun Xanana favor mai Palasiu Prezidensial dader tomak, lorokraik tomak, kalan tomak esplika ba ha’u buat ne’e, esplika mos ba Mari Alkatiri, para sira fera ulun hamutuk para haree, tanba investimentu ne’e importante duni. Ha’u haree maun Xanana lidera buat ne’e tinan 10 ona, nia laos halo buat ne’e arbiru, ne’e mak ha’u fiar, la signifika ha’u fiar 100% tanba sa ha’u laiha dadus ne’e. tantu ha’u labele dehan la fiar, fiar. Entaun ita tur koalia para buat balu ami seidauk kompriende favor esplika didiak risku ida ne’e”,afirma Ramos Horta.

“Tanba nia hakarak muda lei fundu petrolíferu ne’e, tanba ita hatene buat ida uluk ha’u krítika, ita asesor internasional lobuk ida mai, Banko Mundial, FMI, Uniaun Europeia mai, halo ita adota lei, regra sira ne’ebé país avansadu mak halo, ita nian em ves de  nasaun ida foun, post Guerra, ita presiza halo buat lalais, labele travaun barak demais fali ho leis que dalaruma ita la kompriende tan, lahatene interpreta lei sira ne’e. ne’e mak ha’u hanoin nia hakarak muda lei fundu petrolíferu ne’e”,dehan Ramos Horta.

Ramos Horta haktuir, uluk nia sei Prezidente Repúblika, kuandu atu promulga lei ka dekretu lei ruma, hetan presaun mai husi ema barak.

“Sim, iha presaun oi-oin. Presaun mai husi FRETILIN, tanba uluk kuandu ha’u iha prezidente, FRETILIN hirus los ha’u, tanba 2007 FRETILIN hetan maioria maibe la sufisiente atu mesak forma Governu, Maun Xanana (CNRT) ho PD, PSD/ASDT halibur- an hetan koligasaun ida bo’ot hau konvida maun Xanana forma Governu, ne’e FRETILIN satiadu los, entaun buat barak ha’u halo iha Prezidensia Repúblika seremonia ruma, reuniaun, kauze sempre FRETILIN la marka prezensa tanba satiadu, tinan tolu liu tiha FRETILIN komesa hakalma-an entaun komesa marka prezensa, maibe ne’e normal ha’u la hirus, maibe ha’u buka esforus nafatin halo diálogu ho Dr. Mari, ho Prezidente Lú Olo, ha’u nia hanoin nune’e, ha’u nu’udar Prezidente Repúblika, ha’u mak nomeia Governu, ne’ebé sai husi eleisaun entaun ha’u mos iha obrigasaun ida atu kria kondisaun iha rai ne’e para Governu ne’ebé ha’u fo konfiansa bele Governa, tanba ne’e mak ha’u halo atividade lobuk ida, ema balun hanoin fali dehan Prezidente halo fali be Tour de Timor, lae ha’u halo Tour de Timor, Díli International Marathon, halo buat barak, hanesan uma ba kiak sira, ha’u nunka halo buat arbiru, ne’e ha’u haree ha’u nia papel, Prezidente Repúblika buka kria kondisaun da paz, seguransa para Governu ne’ebé ha’u nomeia bele Governa. La signifika que ha’u sai hanesan padrinho ka aman sarani Governu nian, lae! ha’u obrigasaun, rai ne’e ita hotu nian, Prezidente Repúblika iha nia responsabilida, Governu iha nia responsabilidade atu garante paz no estabilidade iha nasaun ne’e. Selae Governu bele diak, Primeiru Ministru bele diak, la konsege Governa tanba iha instabilidade”,dehan Ramos Horta.

“Primeiru obrigasaun nu’udar Prezidente Repúblika ajuda Governu atu bele Governa. Iha korupsaun ha’u laos atu hatudu liman. Ha’u lembra uluk sosiedade sivil, jornalista balun dehan, Prezidente (Ramos Horta) nunka krítika korupsaun. Ha’u hatete, ha’u nia papel laos juiz, ha’u laos Prokurador Jeral Repúblika, ha’u laos deputadu, ha’u bele koalia kona korupsaun, em quanto problema ida, ha’u haree ministru ruma la funsiona diak, ha’u aviza deit ba Primeiru Ministru dehan kuidadu haree ida ne’e, no ha’u hatene maun Xanana bolu sira koalia.Kona ba orsamentu jeral Estadu, tanba asesor sira mak hatete ba ha’u iha problema konstitusionalidade ruma, entaun ha’u haruka deit ba Tribunal Rekursu para fo opiniaun previa, no ha’u la fiar asesor sira, ha’u husu ba Tribunal favor imi bele aselera ne’e ka lae? Sira aselera duni no ha’u la veta”,dehan Ramos Horta.

“Ha’u haree ha’u nia kapasidade, em quanto ha’u Ramos Horta, ha’u laos deit ekonomista ka la ekonomista. Laos signifika ekonomista ida be lahun-ladikin nian ne’e, tanba ema biar ekonomista bobot, doutoradu, cumlaude mos bele sala. Krizi ekonomia finanseira mundial ne’e akontese tanba sa? Ekonomista oi-oin, finanseira oi-oin rihun ba rihun iha Amerika la halo previzaun ba krizi ne’ebé mak akontese. La signifika ekonomista bo’ot sira hotu iha razaun. Entaun ha’u haree ha’u nia asesor sira ne’e se? Ema dehan asesor ita tenki tur rona, maibe la signifika buat neébe asesor hatete ha’u simu. Entaun situasaun nune’e kompleksu que Prezidente Repúblika bele laiha nia kapasidade pesoal, tanba nia bele jurista bo’t ida, nia bele ema ida luta armada, integridade maibe problema ne’e. Entaun iha asesor mos bele lahatene kazu ne’e, tanba iha implikasoens oi-oin. Entaun diak liu (PR) bolu Governu tur koalia, esplika didiak, sim sei iha dúvida bele koalia ho Uniaun Europeia ka Banko Mundial, imi bele halo estudu ida urjenti ba ida ne’e. Portantu prosesu ne’e tenki halo tanba ita nia rai ne’e foin mak hahú, sei kiak nafatin, maun Xanana buka oinsa atu aplika fundu petrolíferu neé para kria ekonomia ba oin.maibe iha perigu, pipeline mos iha perigu, iha risku, maibe sira be halo pipeline ne’e sira estuda buat sira ne’e hotu sira hatene, karun duni mas produtu ka rezultadu ba oin ne’e diak liu tan, problema investimentu ne’e todan laso ita hakerek iha Facebook opiniaun ida ka rua, ne’e livru barak los, mak maun Xanana halo.”hatete Ramos Horta.

Ba situasaun ida ne’e Ramos Horta hatete, tenki iha konsensu nasional. “Tenki iha konsensu nasional, tanba laiha konsensu nasional, investor sira bobot sei preokupadu. Kompañia petrolíferu bobot sira ne’e, sira hakarak haree konsensu. Tanba sira lakohi mai investe no monu leet deit iha Timor-Leste.avi


Banner

Foto

Notisia Ikus

PR Lú Olo preokupa instabilidade kontinua mosu iha rai-laran

December 2, 2021
Xefe Estadu Maior Jenerál FALINTIL-Forsa Defeza...

PN hahú diskute proposta OJE 2022 billiaun 1.675 iha faze jeneralidade

December 2, 2021
Parlamentu Nasionál (PN) kinta lejislatura, Kua...

PM Taur: Situasaun Tolu Implika PIB TL tun ba Negativu 8

December 2, 2021
[caption id="attachment_43754" align="aligncenter"...

OJE 2022, Governu Prevé Millaun 25 ba Subsídiu FP

December 2, 2021
Parlamentu Nasionál (PN) Kinta lejislatura, Kua...

KM Aprova Projetu Deliberasaun no Ezonerasaun ba Calisto dos Santos “Coliati”

December 2, 2021
[caption id="attachment_52724" align="aligncenter"...
1 2 3 668

About

Grupo Média Nacional was founded on the 19th December, 2003 with the aim of contributing to the development of media in the newly independent Timor-Leste. In that respective year, "Jornal Nacional Semanário" weekly newspaper was launched and in 2005 the Group ... more

Phone: 3311441
Email: [email protected]
Address: Dom boaventura no 8, Bebora Dili, Timor Leste.

GMN Map

Copyright © 2021 GMN TV | All right reserved.
apartmentmap-marker