JavaScript must be enabled in order for you to see "WP Copy Data Protect" effect. However, it seems JavaScript is either disabled or not supported by your browser. To see full result of "WP Copy Data Protector", enable JavaScript by changing your browser options, then try again.

Sistema Governasaun ne’ebé ideal ba nasaun sira pós konflitu

Sistema Governasaun ne’ebé ideal ba nasaun sira pós konflitu

Timor-Leste adopta sistema governasaun semi prezidensial ne’ebé hanesan mos Portugal, Palestina, Rusia, Tunisia, Mesir, Armenia, Ukraina no nasaun sira seluk tan. Sitema semi prezidensial ne’e iha ninia vantajen no desvantajen ba iha nasaun sira ne’ebé adopta sistema ne’e.

Sistema governasaun semi prezidensial ne’e kombinasaun sistema governu prezidensial no sistema governu parlamentar. Vantajen ba nasaun sira ne’ebé uza sistema  governasaun semiprezidensial ne’e maka separasaun ba poder no interdepedensia entrega orgaun Estadu, Prezidensia Repúblika, Parlamentu Nasionál, Governu no orgaun judisiáriu, nune’e fasil atu kontrola malu.

Agora desvantajen maka, povu nia votus ba partidu ne’ebé manan iha eleisaun ladun iha influensia. Difisil atu hatene abuzo poder ukun no governu bele influensiadu husi Partidu polítiku wainhira mak-kaer ukun forma husi partidu sira no mos dezenvolvimentu difisil atu lao.

Timor – Leste adopta ona sistema semiprezidensial ne’e durante tinan 18 ona, maibe sistema semiprezidensial ne’e “questionavel”, tanba orgaun soberanu hat, Prezidente Repúblika, Parlamentu Nasionál, Governu, la inklui  orgaun judisiariu, durante ne’e ida idak ho ninia arogansia nune’e nasaun ne’e moris iha impase ninia laran durante tinan tolu ona.

Agora oinsa  polítiku sira nia opiniaun no prespektiva ba sistema governasaun ne’e rasik. Lee notisia Grande Entervista ne’ebé Televizaun GMN halo ho Prezidente Partidu Demokrátiku, Mariano Assanami Sabino no Vise Prezidente Partidu Libertasaun Popular, Videlis Magalhães, tuir mai ne’e.

GMN: Hanesan líder foin sa’e Prezidente Partidu Demokrátiku oinsa dezenvolvimentu iha rai-laran?


Mariano Assanami Sabino:
Ita mai ho polítika ida ne’ebé que ideal wanhira ita hasoru para trasforma husi povu ida ne’ebé maka ema seluk ukun e depois hakarak ukun-an iha prosessu luta nian ita temi liafuan Maubere ne’e katak Maubere ne’e ema hotu-hotu hanesan, ema hotu tenke goza liberdade goza ekonomia, goza politka hanesan mos ema seluk reforsa liu tan wanhira heroi funu nain sira ita nai ulun sira uluk proklama kedan ita nia nasaun ne’e no hanaran Repúblika Democratica de Timor Leste, entaun ideal ne’e ita Repúblikanu moris iha regime Demokrátiku no ita nia luta ita tau kedan dehan Libertasaun Nacional ne’ebé que Patria Povu.
Libertasaun patria ita hakat liu ona, libertasaun povu ita fahe ba rua iha kontrusaun Estadu ho konstrusaun nasaun katak kontrusaun Estadu n’ee fortalese liu tan ita nia mehi ba regime Demokrátiku ho Repúblikanu ne’ebé mak ita hakarak ne’e mak ita hanaran ita nia rain ne’e Republican ho regime Demokrátiku, entaun mai fortalese liu tan instuisaun ne’ebé maka bele la’o ida ne’e , mak ita iha kontituisaun hatur hela ho semiprezidensialista ne’ebé mak ideal para iha kontrusaun Estadu ita reforsa instusaun ne’e, agora mehi ba ukun-an ba ema hotu-hotu tenke moris diak, moris hanesan, goza nia liberdade, ida ne’e ma mehi sira ne’e hotu, valores sira ne’e hotu mak ita hatur iha konstrusaun nasaun.

Konstrusaun nasaun ne’e moris, konstrusaun Estadu ne’e hanesan ruin ida mais ran ho isin ne’ebé mak atu la’o ne maka iha valores ba konstrusaun nasaun no depois ita mai hatur iha kedan wanhira ita forma governu rasik, ita hatur planu dezenvolvimentu nasionál depois de 2008, ita haree no renova fali, reforsa PEDN.
Iha PEDN iha ne’eba iha pilar lubuk ida ne’ebé maka atu hodi alkansa ita nia mehi ne la’o ba oin , entaun iha prosessu sira hanesan ne’e ita tenke hatene valores sira ne’ebé mak sai mata dalan para ita bele halo konstrusaun ne’e.

 Ita bele refleta por ezemplu iha konflitu naruk ida Nelson Mandela kuandu nia livre hamosu rekonsiliasaun nasionál nu’udar objetivu ida para atu hatur rezolve post koflitu ne’ebé que nia hasoru kleur, ita haree fali por ezemplu Indonesia wanhira Sukarno kuandu ukun-an tiha, nia tenke hamosu elementu lubuk ida, ne’ebé mak iha espetativa diferente, iha elementu sira ne’ebé que relijiozu nian ho elementu sira ne’ebé que nasionálista no elementu seluk ne’ebé que hanesan komunista, tamba ne’e mak nia hamosu NASAKOM, Nasionális agama Komunis , ne’e hanesan balansu ida, iha prosesu ita nian mos hanesan iha post konflitu ne’e ita tenke halo balansu ba elementus hotu-hotu, ne’e mak ita hatur iha konstrusaun nasaun para ita bele mehi ba oin ne’e katak ita tenke jere para depois ida ne’e hotu hotu bele la’o, tamba ne’e maka ita mos iha rekonsiliasaun nasionál, ita koalia kona-ba unidade nasionál ne’ebé mak ita presiza duni iha momentu rejistensia, ita halo transformasaun husi ASDT ba FETILIN, FRETILIN mai iha koverjensia Nasionál no mai iha CNRM no depois ikus liu CNRT .

Iha CNRT rasik mos ita sei koalia, tamba obsaun ne nafatin rua, ida ba ukun-an ida ba autonomia. Entaun obsaun ida ne’e nafatin Timor oan , ne’e mak kuandu ita ukun-an hamosu rekonsiliasaun nacional, hamosu unidade nasionál. Unidade nasionál iha momentu agora no unidade nasionál iha multi partidaria nia laran, iha unidade nasionál iha situasaun iha regime Demokrátiku iha karakter sociedade ne’ebé que Demokrátiku nia laran no depois ita ko’alia kona-ba identidade nasionál nu’udar ita-nia identidade ida ne’ebé mak ita-nia ukun-an ne’e la’os de’it bandeira, la’os de’it rai ida, maibe ita iha kultura, ita iha lisan, ita iha tradisaun, ita iha karakter ho identidade rasik. Depois ita mos iha dezenvolvimentu nasionál ne’e mak ita dehan diak.
Dezenvolvimentu ita bele kanaliza ba rua, ida deszenvolviemntu fisiku ne’e maka husi ekonomia, polítika no enfraestrutura ne’e ita dehan dezenvolvimentu fisiku, depois dezenvolvimentu humanu ne’e. Tamba ne mak planu estratejiku ne’e mos ita hatur buat rua importante iha neba, fundu ba iha infraestrutura, fundu ba rekursus humanus, katak ita nafatin infraestrutura para alkansa lalais, moderniza lalais ita nia infraestrutura ne’e, maibe mos moderniza ema para atu moris tuir  iha modernizasaun ne’e, tamba ner mak iha dezenvolvimentu nasionál, iha unidade nasionál, iha rekonsiliasaun nasionál.

Iha diálogu nasionál ne’e parte ida iha konstrusaun nasaun nian, diálogu ne’e tanba ita multi partidaria sempre iha lisaun remata, ita iha diálogu nasionál para atu bele dehan katak rekonhese malu, balun iha opozisaun balun iha ukun, ma’ibe ita hotu nafatin oinsa mak funsiona instituisaun Demokrátiku ne’e la’o.

Dialog nacional ne’e la’os tenke iha meza kabuar ida, hotu-hotu tur iha ne’eba, maibe konstituisaun hatudu ladan katak sé mak atu bele fortalese ita nia instituisaun sira, sé mak atu bele halo para instituisaun funsiona, instituisaun Demokrátiku sira ne’e funsiona, Prezidente.

GMN: Ponto de vista hanesan líder foin sa’e dezenvolvimentu polítiku iha ita-nia rai ne’e oinsa?


Fidelis Magalhães
: Ha’u hakarak ko’alia deit kona-ba realidade ida husi 1999, hafoin 2002 tesik mai, se ita haree husi 2002 tesik mai ita iha avansu ne’ebé boot. Hatur primeiru husi ita-nia konstituisaun, wanhira ita-nia konstituinte asembleia, wanhira prova ita nia konstituisaun ne’e faze foun ida ba ita-nia konvivensia demokratika hanesan sidadaun iha Estadu Demokrátiku ida.

Hafoin ida ne’e ita haree katak iha faze hirak tuir mai, ita hasoru ita nia dezafius dezenvolvimentu nian, ne’ebé ita husu ba ita nian an enkuantu Timor oan, sera que ita hari’i uluk nasaun ka hari uluk Estadu, entaun iha hanoin que ladun hanesan, balu hanoin dehan faze ida agora diak liu ita fokus lai hari’i nasaun, ita tau menus importansia ba harii Estadu. Maibe wainhira ONU iha ne’e preokupasaun numeru um maka hari’i Estadu. Hafoin de ida ne’e depois de 2007 tesik mai ne’e fokus para buat rua ne’e la’o hanesan, tamba se ita hari’i deit, ita fokus ba iha konsolidasaun nasaun deit sem ai- riin, Estadu ne’ebé forte to’o ikus saida mak bele akontese maka projetu ida hanaran konstrusaun nasaun ne’e rasik labele hamrik ho metin.

Alem de ida ne’e, se ita mos hari’i deit mak Estadu sem ninia klamar, hanesan ohin dezenvolvimentu social, unidade nasionál buat hirak ne’ebé bele kesi Estadu ne’e atu hamrik metin ne’e hanesan sem ida ne’e, ita hanesan hari’i uma ida, Estadu ida ita hanaran RDTL mas ita haree uma iha rai henek nia leten, ida ne’ebé ninia fundasi la metin. Entaun ho ida ne’e mak hau hanoin ita presiza tempu ba tempu hare’e fila fali ita nia lalaok, enkuantu nasaun, enkuantu Estadu haree ita nia lalaok to’o iha ne’ebé e sera que ita presiza halo fali ezame ida ba ita nia a’an, katak prosesu ne’e la’o loos duni ka presiza iha ajustamentu balu e presiza iha konversa diskusaun klean kona-ba polítika, kona-ba vizaun ita nian ba loron aban ba Timor -Leste ne’e oinsa.

GMN: Se ita haree ba iha periode rezistensia, ita iha plataforma nasionál husi unidade nasionál lori oinsa ita bele hamutuk iha momentu ne’eba, ita bele manan iha 99. Ne’e tamba ita iha plataforma no unidade nasionál forsa polítika hotu-hotu hamutuk. Husi pontu de vista hanesan mos líder ba Partidu Demokrátiku valor sira ne’e sei iha ka lae ou lakon ona?

Mariano Assanami Sabino: Prontu, valor sira ne’e kontinua iha nafatin, agora dadaun ne’e ita nia plataforma nasionál ne’ebé mak tenke moris ne’e mak ida ne’ebé; ida mak konstituisaun Repúblika ne’e, ida mak planu estratejiku nudar matadalan ida ba dezenvolvimentu nasionál, tamba ne’e maka ita aprova iha Parlamentu Nasionál. Ida seluk maka iha konstituisaun mos hatudu dalan katak ita semiprezidensialista ho multi-partidaria.

Multi-partidaria ne’e presiza líder kapasidade para atu bele fo jestaun nafatin ba iha multi-partidaria e unidade nasionál ne’e kontinua nafatin iha multi-partidaria, entaun unidade nasionál ne’e iha ne’ebé, unidade nasionál ne’e oinsa mak ita haree konaba saida mak interese estadu e wainhira kuandu interese Estadu mai husu ona ita, ita hapara ita nia interese individu ho interese partidu ne’e para atu assume responsabilidade ba interese nasionál e ita nia diskusaun bele to’o iha ne’ebé, mas wainhira kuandu ita aposta ona ba interese nasionál, ita hamutuk iha ne’eba.

Fronteira Marítime ita tenke hamutuk, planu estratejiku e mos karik ita hanoin katak modelu ekonomia e ita atu lao ba oin ne’e ita tenke aserta hamutuk, tamba dezenvolvimentu ekonomia ne’e la para iha governu ida ba governu ida deit. Maibe nia kontinuidade tamba ne’e mak konsistensia ne’e importante, konsistensia, ne’ebé libertasaun nasionál ne’e mos hanesan ne’e konsistensia líderansa, konsistensia funu nain sira, mate restu ne’ebé mak ohin ita sei iha, hamutuk ho jerasaun foun para ita bele iha konsistente ba konstrusaun Estadu, tamba konstrusaun Estadu ho konstrusaun nasaun ne’e la hein malu, ida kompleta malu.

Lee hotu :   Projetu fibra ótika, VII Governu gadai TL nia soberania

Hau dehan konstrusaun Estadu ne’e kerangka (ruin) nia laiha buat ida iha ne’eba, tamba sa?. Iha semiprezidensialista iha Portugal, iha Fransa, iha rai barak semiprezidensialista mos iha problema rasik ne’ebé la para iha ne’eba. Entaun saida maka ita atu halo para nia bele da’et diak liu funsiona maka valores, valores ida ne’ebé maka ita dehan katak direitus humanus ne’ebé que ita luta.

GMN: Valor sira ne’e ita haree sei iha ou komesa lakon ona, iha komunikasaun polítika ne’ebé oras ne’e dadaun iha bele valor sira ne’e lakon, tamba iha plataforma ne’ebé oras ne’e hanesan konstituisaun ita iha, Ita iha planu estratjiku dezenvolvimentu, mas  valor atu bele oinsa kultura atu hamutuk ne’e oinsa?

Mariano Assanami Sabino: Prontu, kultura hamutuk ne’e, primeiru ita tenke rekonhese malu, husi kedas istoriku tenke FRETILIN tenke rekonhese maun Xanana, maun Xanana tenke rekonhese FRETILIN e mai iha prosesu naruk ne’ebé que mudansa, mudansa too iha etapa ita ukun a’an, e depois husi ukun a’an paso ida forte liu tan para atu la’o ba oin, ida ne’e buat ida importante e depois hotu-hotu tau a’an sai ema Demokrátiku ona, tamba ita mai ho rai ida ne’ebé ita sarani Repúblika Demokratika Timor Leste.

Entaun perigu liu tan maka prontu partidu laran la Demokrátiku, instituisaun sira ne’ebé que la Demokrátiku hakarak moris iha nasaun Demokrátiku ne’e perigu, tamba prontu la Demokrátiku ona, buka mak demokrasia entaun buat sira ne’e hotu. Maibe prontu iha prosesu konstrusaun Estadu, liu-liu post konflitu hanesan ne’e, processu sira ne’e mai, e fazeadamente iha selesaun iha teste para e depois lao. Agora prosessu hotu hotu ne’ebé mak ita lao mos ne’e parte ida teste ba ita nia konstrusaun ba ita nia sistema, ba maduru ita nia líder sira e ita hotu para atu lao ba oin, liu.

GMN: Irmaun Fidelis hanesan vise Prezidente partidu PLP iha komentáriu konaba ita nia valor sira ne’e hahu lakon se ita kompara ho ita nia plataforma nasionál iha tempu rezistensia?


Fidelis Magalhães:
Ita hatene katak ita nia konstituisaun iha artigu 1 rasik ko’alia kona karik ita iha RDTL, ita iha ita nia Estadu de Direitu Demokrátiku depois ita nia sistema ne’e ita Repúblikanu, ita adopta  demokrasia liberal partidarismu ne’ebé hau hanoin ajustamentu, prosesu ne’ebé lao ne’e hanesan prosesu ida para ita atu internaliza, ita halo tiha konvivensia Demokrátiku ne’e sai natural iha ita nia vida loron-loron, ne’ebé prosesu sira ne’ebé lao no diskusaun sira ne’ebé lao, hau la bele dehan katak prosesu sira nene hanesan sinal negativu boot,  se ita kompara ho fatin sira seluk ita ninia prosesu nene, prosesu ida que silvizadu ate agora, se ita akompanha mos ita nia sidadaun sira ne’e, hotu hotu akompanha ho hakmatek, hatene demokrasia funsiona oinsa, diverjensia oinsa, maibe iha koridor ida ne’e, buat ne’ebé konstituisaun hatur ne’e ita mos iha inisiativa extra, ne mak ho diálogu extra ne’ebé lao, diskusaun sira ne’ebé lao agora ne’e, no hatudu katak koko hela atu jere oinsa sistema ida ne’ebé ita iha.

Ba ha’u nia hanoin importante liu maka ita tenke iha ona fatin regra jogu ne importante, iha konstituisaun iha lei sira, sira ne’e importante tamba agora ita sei iha líderansa nasionál sira que iha karisma, iha lejitimidade historia rasik ne’ebé mak bele kontinua nafatin lori nasaun ne’e ba oin e kaer nafatin hamutuk interese ketak-ketak, organizasoes ketak ketak, mais se laiha ida ne’e, iha futuru ita so iha maka regras ne’ebé maka se tau iha nia fatin lolos karik bele ajuda ita, bele moris hanesan nasaun ida.

GMN:  Iha hanoin mos katak ita nia situasaun polítiku atual dala barak, influensiadu husi ita nia sistema Semi Prezidensialista konkorda ho ida ne’e?

Fidelis Magalhães: Semi Prezidensialista iha ezemplu ida ke uluk ha’u lembra iha konversa ida wainhira, Prezidente Taur Matan Ruak ba Visita, se ha’u la sala iha Baucau, Tiu ida dehan hanesan ne’e ” eii pah sistema ida agora ne’e, halo Ha’u konfundi los, tamba sa!? Aman la fó han, Tiu mak fo han fali.” Nia halo referensia ba la’os iha uma laran la’os aman mak fó han, Tiu mak fo han fali.

Ne’e hanesan Anlojia simples ida ne’ebé hatudu ita ninian nosaun, ita nia komprensaun kona ba sistema ida ne’ebé maka lolos ne’e bazea ba iha prinsipiu check and balance, ka lae maibe ida ne’e sistema ida ne’ebé ita opta tiha, ita koko tuir ita nia kontestu rasik, atu aplika sistema ne’e, entaun, ita labele nega wainhira ita aplika sistema hanesan ne’e, kria hanesan abitu foun, kria maneira foun dala ruma resitensia uituan para halo toman ho buat ida ne’e.

Ne’ebé Ha’u hanoin diskusaun ne’e nunka para, nasaun hotu-hotu sempre, maske tinan barak tiha sira ukun aan, hafoin iha konstituisaun sempre diskusaun nafatin kona ba kompetensia ida-idak ninian, kompetensia kada orgaun nian .

Ne’ebé iha Timor Leste Ha’u hanoin natural katak dsikusaun ne’e akontese. Ha’u so atu espresa de’it ikus liu hanoin ida katak, kualker sistema saida de’it ita hakarak, ita tenke halo nia prosesu ida ne’ebé maka ita rona hotu fali sidadaun sira, depois halo malorek katak hatudu sistema tuir nia fatin, proposta regra foun ita hatur, depois ita koalia mudansa, se lae ita hanesan America Latina sira, iha país barak iha ne’eba kada konstituisaun.

GMN: Oinsa opiniaun husi maun Fidelis, katak dala barak  ita nia sistema prezidensialista ?

Mariano Assanami Sabino: Prontu, uluk PD hanoin dehan sistema Prezidensialista mais wainhira kuandu konstituisaun i maioria FRETILIN defende SemiPrezidensialista, PD aseita sistema ne’ebé ita la’o tiha ona. Agora, ita sistema saida de’it importante maka ita tenke envolve povu iha laran no tenke hatene jere, demokrasia para kondisaun ida maka rasionaliza situasaun ho rasionaliza diskusaun ne’e. Ne’e klamar ida para hamoris demokrasia ne’e la’o haforsa instituisaun sira ne’e la’o para asegura servisu ne’ebé la’o.

Entaun Sentimentu emosaun individual, pesoal buat sira ne’e tenke rahun ba, laos utiliza barak liu iha sitema Demokrátiku, ne’ebé presiza rasionaliza, presiza media ne’ebé ke livre no presiza debate klean ba asuntu oi-oin, diskusaun ba asuntu oi-oin , tamba ne’e mak ita apresia tebes ho prosesu ne’ebé ke  naruk, ema hotu esforsu para lee konstituisaun, halo debate, halo diskusaun, ita lalika  taridu, ita lalika tauk, katak ida ne’e bele hodi ba funu ga, ka ita hein katak unidade nasionál ida organiku ida. Antigamente iha resitensia ida ne’ebé mak ita iha Komando Da Luta ida de’it, depois ita hotu- hotu aposta ba komando da Luta, soldado prontu para ita lao, dala ruma ita la lao to’o iha ida ne’e. Maibe nafatin, ita iha komando ida ne’ebé mak orienta ita, Partidu hotu-Hotu ne’e laiha dalan luan liu iha Timor ne’e, ita nia dalan ne’e kloot hotu, líder hotu-hotu nia dalan ne’e klot hotu.

GMN: Tanba sa mak klot fali?

Mariano Assanami Sabino: Klot tamba, ida, ita espektativa povu ne’e e mandatu heroiku sira ne’ebé mate 400 ka 300 mil pessoas ba rai ida ne’e, atu aselera ba rai ne’e moris di’ak, wainhira ita dehan, povu ida ne’e tenke moris di’ak lalais, ne’e ita laiha, ita nia dalan ne’e klot hela.

Klot tamba situasaun povo sei kolia, bee mos, estrada, buat sira ne’ebé baziku, kona ba uma, kona ba hatais, kona ba moris, kona ba hahan, ita laos hanesan Amerika ne’ebé Politik ne’e lao diak ona, ne’ebé  liberal sira ka sira ne’ebé empreza bo’ot sira apoiu ba Repúblikanu, ou povo sira ne’ebé foinsa’e sira presiza buat barak ne’ebé gratuita hanesan OBAMA CARE, buat sira ne’e hotu entaun hili ne’e Demokrátiku, laos hanesan ne’e.

Ita iha faze ida ne’ebé konstrusaun nasaun, konstrusaun Estadu, ita rasik difini katak ita sei ha nasaun ka Estadu ida ke frazil hela, entaun ita nia dalan klot ne’e, tamba ita agora dadaun ita hasoru resesia global ne’ebé sei afeta mos ba ita nia ekonomia, i ita nia ekonomia rasik ho prosesu impase ida ne’ebé mak hahu kedas iha 2007 ne’e, ita nia ekonomia kuaze ke monu, depois kompañia sira balun barak mak taka, monu i depois la la’o .

Ida seluk fali, prontu ita depende fali petro-dollar ne’ebé ita rai iha ne’eba ita presija alternativa ekonomia, ita  difini interese povu ida ne’e, interese nasaun ida ne’e ita nia dalan la luan ida.

GMN:  Dala barak ema hanoin ne’e dalan demokarasia ne’e la luan ida, instrumentu ba povu, atu delega nia poder, iha argumentu ba ida ne’e ka lae?

Mariano Assanami Sabino:  Mandatu povu liu husi demokrasia. Demokrasia rasik ne’e iha etapa naruk ida, demokrasia ida ita pratika agora ne’e demokrasia ke modelu demokrasia pratika hotu, demokrasia direta, demokrasia reprezentativa, demokrasia partisipativa, demokrasia dileberativa. Demokrasia Direita ne’e maka fila fali ba povu ne’e vota, mai reprezenta tiha, mais reprezenta ne’e bele koalia, partidu sira bele koalia de’it nia interese, bele tau de’it interese partidu nian, maka ita tenke dehan partisipasaun povu ne’e, sexta, sabado, domingo ne’e deputadu sira tenke ba rona nafatin insusaun sira ne’e tenke fo hanoin nafatin no ita nia konstituisaun mos fo dalan para líder sira tenke tetu, rona, povo ne’e rona partidu sira, tamba ne’e mak opozizaun sira ne’e maske parlamentu, laos de’it kuantidade ne’e ki’ik ka bo’ot, maibe nia reprezenta povo nia lian, entaun no depois ikus dileberativa katak ita la haree deit ba instutuisaun ne’ebé ke reprezentativu hili  de’it husi povu, partidu polítiku, ita mos rona igreja katolika, rona musulmanu  rona kristaun, rona elementu oi-oin, rona NGO sira elementu iha sosiedade. Ne’e katak ita nafatin iha debate laran, diskusaun laran para desizaun sira ne’ebé para foti ne’e tasak ho di’ak ba povu i tenke ho kuidadu .

Lee hotu :   PREZIDENTE REPÚBLIKA VETO ORSAMENTU JERAL ESTADU 2019

GMN: Irmaun Fidelis iha arugumentu ruma kona ba ida ne’e?

Fidelis Magalhães: Antes ida ne’e, Ha’u hakarak kolia pontus antes ida ita koalia ba ne’e, enkuantu hanesan partidu PLP nia hakarak Prezensialista. “Maibe atu deskuti kona ba demokrasia i dezafiu iha demokrasia, iha nasaun ida ke hari’i tiha  ona iha sistema Demokrátiku kleur tiha ona, ema uma vez ema husu ba Nia líder, ema dehan enkontru ho sira nia líder ho líder ida ne’ebé nasaun ne’e foin hari’i, iha ne’eba nasaun ida foin hari’i ne’e dehan ami kole, tamba prosesu ne’e difisil, ami foin hari’i ami nia demokrasia, ida ne’ebé mak hari’i tiha nia nasaun kleur ne’e nia dehan, ami mos foin hari’i ami nia sistema foin mak 500 anos.

Ne’ebé sistema prosesu ida ne’ebé konsulidasaun Demokrátiku nia sei la para, nia lao nafatin nasaun ne’ebé hari’i tiha ona mos sei ajusta nafatin. Tamba ne’e mak ita hotu tenke iha emosaun ida katak demokrasia la Perfeitu, maibe entre sistema sira nia mak diak liu.

GMN: Nia mak sai instrumentu povu delega poder?

Fidelis Magalhães: Nia mak di’ak liu perfeitu la perfeitu, se ita hakarak atu prefesaun de’it ne’e susar, tamba no fim ne’e iha interese, organizasoens barak, interese vontade komun, koletiva povu ne’e oinsa mak ita bele komanda ! se ita ruma laran mak vontade ketak-ketak tiha, sa tan iha nasaun ida ita atu komanda atu hetan vontade ida, entaun prosesu ida hirak ne’e maka Ha’u nia hanoin, hanesan sai dezafiu demokrasia, ida ne’e mos iha ponto forte, sem ida ne’e ita iha ditadura, ita iha depois lori ita ho lalais ba iha konflitu, funu.

Mariano Assanami Sabino:  Ha’u hanoin importante mak iha demokrasia ne’e instrumentu ne’ebé maka atu reprezentasaun povu ne’e iha, povu nia idea, povu nia nia hanoin, ne’e iha prosesu nia ukun i deside para tuir duni povu nia hakarak, mais importante liu mak ne’e demokrasia sem instrumentu ida mos ba deliber moris di’ak ba povu, labele dehan ita hetan nia mandatu i depois fila fali ba halo tauk povu ka fila fali dehan ami labele ona  ami tenke fila fali ba imi, husu fila fali ba imi, laos bebeik hanesan ne’e. Ne’ebé iha demokrasia buat ida importante, mais laos de’it demokrasia, mais ita haree kontestu konstrusaun Estadu Timor-Leste ne’e, buat ida responsabilidade ne’e importante, no esforso para hakas aan para atu tane responsabilidade ne’e, para atu mandadu povu ne’ , hodi fo fila fali Moris di’ak ba povu.

Povu la hein, labele hein kleur liu, tamba ita ne um Millaun ital ne’e, Iha China ne’e suku ida, iha Indonezia ne’e postu ida, i depois ita iha Prezidente, Ita iha Primeiro Ministru, ita iha Ministru lubuk ida, ita iha deputadu, ita barak mak koalia, koalia, ita hotu koalia kona ba bee mos , ita hotu-hotu koalia estrada, mais problema mak ida ne’e ita nia konsistensia ne’e iha ka lae?!.

Ita kuandu iha kampaña ita dehan ita hakarak bee mos, ami hakarak halo ida ne’e, ida ne’eba mais dala ruma ita tama ona ukun ,konsistensia ne’e mak laiha entaun responsabilidade ne’e sai xave, katak eleisaun ne’e iha parte ida hanesan kontratu sosial, o nia kampañia ne’e laos dehan, ami kampaña mak koalia hanesan ne’e horsida ami ba ukun ami koalia fali buat seluk, lae! Kontratu sosial.

GMN: Dala barak povu husu deputadu sira ne’e reprezenta povu ka reprezenta partidu? tamba dala barak povu hakarak bee mos, povu hakarak saude, hakarak eletrisidade, maibe se iha orientasaun husi prezidente partidu dehan vota ba ida ne’e , vota ba ida ne’eba, entaun povo nia nesesidade la realiza. Oinsa Jerasaun foun nia haree ?

Mariano Assanami Sabino: Buat rua, deputadu ne’e nia reprezenta partidu e Reprezenta povu. Konstituisaun hatudu dalan ne’e , tamba ne’e mak nia hanesan osan, sorin sorin hanesan, ne’ebé ida ne’e mak jogo Demokrátiku, entaun oinsa maka labele lakon, maibe partidu mos koalia programa, koalia plataforma ne’ebé ba interese povu nian, tamba ida ne’e mak imi hili partidu.

 Agora ao messmo tempo kuandu nia deputadu kontinua reprezenta povu mais, tamba fisikamente nia labele tur de’it iha parlamentu nia reprezenta maka iha mos demokrasia partisipativa, ne’ebé Sexrta, Sabadu, Domingo bele fila fali i mos komisaun sira hahu iha Kuarta, Kinta ne’e bele tun ona ba kraik halo fiskalizaun, rona mos enkontru iha kraik.

GMN: Tantu deputadu reprezenta povu, reprezenta partidu?

Mariano Assanami Sabino:  Ne’e ha’u hanoin presiza iha kapasidade líderansa, para atu bele lori situasaun ne’e.

GMN: Líder sira inklui irmaun nain 2 hanesan líder foin sae, irmaun nain 2 ne’ebé povu fiar medidas saida mak irmaun sira bele foti atu define modelu polítika ne’ebé bele artikula interese povu nian liu-liu iha prosesu jerasional?

Mariano Assanami Sabino: Primeiru ha’u hanoin sistema iha ne’ebé de’it iha fraqueza i ninian di’ak labele haluha katak iha sistema Demokrátiku ne’e ida mak atu labele iha dominasaun, ema ida mak ukun, iha partidu ida de’it mak ukun, ida seluk ne’ebé ita tenke komprende mak ida ne’e, atu partidu ka individu fali halo kontratu sosial iha kampaña, tanba ne’e maka ema fiar programa ne’ebé partidu foti maka povu ne’e hili. Agora iha ita nia situasaun ha’u sempre dehan katak iha rai sira ne’ebé mak hanesan povu ne’e sei mukit hela no susar ba ai-han demokrasi susar para moris iha ne’eba, tanba iha ne’eba ema bele sosa ema nia votus, ema fo apoiu para ema bele vota ho irrasional, iha post konflitu hanesan ita nian no mos nasaun seluk nian dalaruma ligasaun ne’ebé istoriku sira hodi ne’e mos emosaun ida ne’ebé que ema vota mais ne’e hotu nafatin importante, ligasaun, valores ita nia líder antigu sira ne’e importante, tanba sira ne’e hanesan asset ba nasaun, prosesu ita nian ne’e ita nia asset sira ne’e hamriik fali iha partidu laran, entaun ita tenke jestaun extra para atu hodi sira nia hanoin ne’e nafatin iha pensamentu Estado nian i sira nian mehi ne’e nafatin.

GMN: Loloos sira sai konselleiru?

Mariano Assanami Sabino: Bele hanesan ne’e mais iha demokrasia ne’e fo dalan ba ema hotu-hotu, hotu-hotu livre para atu halo partidu ka atu hamriik iha partidu nia kotuk, maibe ita nafatin kuidadu mak sira nia pensamentu ne’ebé mak hatuur iha konstituisaun, hatuur iha planu estratejiku, há’u hanoin ita tenke rona malu nafatin, entaun buat ida importante maka ne’e ida ita iha kontratu maka partidu iha kontratu, individu rasik ema hatene nia naran mak ema ba vota ba, iha ita nia sistema ne’e ema mos haree lista partidu, maibe aberta para ema haree katak lista ida ne’e mak iha laran no programa ne’ebé mak ita halo komprimisiu ho povu mais atu dehan nafatin nia prosesu ne’e sei naruk oiotaon, tanba ita nia situasaun ekonomia ne’e seidauk fó apoiu didi’ak para ita nia demokrasia povu ne’e bele vota ho independentemente, ho rasiocíno katak ha’u vota ba nia tanba nia bele muda há’u nia moris, ha’u nia oan nia moris i óo visaun ida ne’ebé que di’ak liu ba rai da ne’e, dala ruma emosaun sei iha tanba haree istoriku.

Haree nia ligasaun ka haree nia maun alin i emosaun ho sentimentu ne’e sei iha, maibe ne’e prosesu ida, tanba ne’e maka PD sempre iha esperansa bo’ot katak jerasaun ida ne’e to tempu ida povu sei vota, tanba ami hodi hafatin povu nia hanoin, agora buat ida ne’e importante mak ida ne’e iha sistema ida ne’e ita tenke mosu ho aliansa sira ne’e kuandu iha aliansa, ita tenke iha jestaun ba aliansa ne’e importante, ha’u iha esperensia ne’ebé que preside AMP ida uluk ne’e tenke iha enkontru regular, tenke rona hotu-hotu antes ba parlamentu, deputadu sira tenke deside katak mak ne’e ona para depois bele hatan malu iha ne’eba i programa foun bele tama sira bele hatene, ida seluk fali Prezidente da Repúblika, Primeiro-Ministro e Parlamento tenke halo nia knaar tuir konstituisaun haruka, ita labele hakat liu bainhira ita hakat liu tama fali ida seluk nia uma laran, prontu ne’e komesa falla ona, tanba ne’e maka nasaun de Direito Democrático ne’e katak ita nia knaar ne’e fó nafatin limita liu husi konstituisaun labele hakatk liu

GMN: Fidelis modelu polítika ne’ebé bele dehan katak artikula interese intra-jerasionais?

Fidelis Magalhães: Ha’u fiar nafatin, ha’u hanoin iha konstituisaun ne’e konstituisaun polítika entaun ita nia kontratu ho ita nia povu ne’e lolo’os ne’e hatur iha ita nia konstituisaun ne’e, ne’ebé ita nia estadu hanesan forma ida ita nia sosiedade Timor-Leste mak organiza nia aan konaba sistema saida mak di’ak liu ba iha transisaun, ba oin nene’e  há’u hanoin sistema multi-partidarismo nian maka dalan ida demokrasia ne’ebé ita iha para jerasaun ba jerasaun bele troka malu, ne’ebé ha’u hanoin ita iha Timor-Leste ne’e dalaruma ita hakarak hanesan transisaun jerasional ne’e se fosse ita hakarak bu’at ida iha bandeija, há’u deskorda ho ida ne’e, há’u hanoin ne’e prosesu normal tenke lao duni i líder istoriku sira mos tuir prosesu naruk atu bele to’o agora kontinua komanda, hetan nafatin respeitu no konfiansa ne’e, tanba sira investe tempu naruk no sira mos halo bu’at barak iha sira nia vida no to’o agora sira sei hetan konfiansa, ne’eb’e ha’u hanoin prosesu ne’e sei lao ho ninia tempu rasik, ita la presiza ansi para atu muda mais saida mak importante maka nafatin iha espasu liu husi pastidu polítiku sira ka organizasaun polítiku, palku polítiku, sosiedade sivil iha dalan barak para atu bele iha partisipasaun pro-ativu sidadaun nian laharee ba durasaun.

GMN: Será que konflitu tenke rezolve ho diálogu i se hanesan akomodasaun  interese grupu, ita nia hanoin oinsa ?

Lee hotu :   Governu prevé millaun USD 166,4 ba sentru eletrisidade 2

Fidelis Magalhães: Há’u hanoin kada sistema ne’ebé mak ita iha, agora ne’e fó dalan para iha solusaun konstitusinal hotu, ne’eb’e konstituisaun fó dalan ba solusaun, agora ita bele iha kontestu ida ne’e esforsu extra baseia ba kultura rasik liu-liu ita bele halo esforsu hirak ne’e para atu prosesu hirak ne’e bele iha legitividade maibe buat ida que certo prosesu saida de’it proses une’e labele sees husi konstitusaun ne’ebé naran katak prosesu ne’e lao iha hela corridor konstituisaun nian ne’e ha’u hanoin sei bele garante katak futuru bele sai di’ak.

GMN: Irmaun Mariano iha komentáriu ba hanoin ida ne’e?

Mariano Assanami Sabino: Háu hanoin konstituisaun fó dalan para diálogu lao hela, ita labele hanoin dehan diálogu ne’e prontu ohin ita bele apresia ita nia líder nain hira ne’ebé que tur hamutuk maske menus ho maun Xanana, laos de’it iha meja bundar hanesa ne’e Prezidente halo diálogu ba sira rona hela partidu polítiku, igreja, líder hotu-hotu i ohin nain hira que hasoru malu koalia ba malu, maibe Prezidente mos bele rona nafatin bele hasoru malu ho maun Xanana rona nafatin ne’ebé diálogu ne’e laos funsiona hanesan ita nahe biti bo’ot,  ita tur hamutuk hotu iha ne’eba, lae, ema balu telefone koalia ba malu de’it ne’e diálogu, ida importante liu mak komunika ba malu, mais por ezemplu se aliansa primeiro tenke programa ne’ebé maka bele kesi sira hamutuk, segundo programa ne’e hatuur ba iha programasaun, governsaun ho orsamentasaun ne’e mos tenke aseita hamutuk saida mak prioriedade liu entre saida mak kesi ba ne’e, entaun sira nene’e mais organiku liu ona, tanba besik malu no labele dook malu, agora ida seluk ne’ebé parlamentu rasik ne’eb’e mak iha opozisaun ne’e mos parte ida.

Ita labele hanoin dehan ne’e konflitu, konflitu ho kontestu positivu ne’e mak konflitu ideia iha prosesu normal i depois hamosu sinteza ida que di’ak ba rai no povu ida ne’e. Diálogu sira ne’e ita labele ba ho intensaun ida dehan ha’u nian mak tenke liu mak foin dehan ne’e di’ak kuandu ha’u nian la liu ne’e ita hanesan konflitu ona, ne’e la iha. Demokrasia ne’e rasionaliza debate hanoin se mak los liu, ida seluk tenke foti chapéu, respeitu katak o nian los no tenke convense ho sira seluk para dehan ninian los duni.

Belun Fidelis ohin koalia kona sistema ida ne’ebé uluk direita ne’e, agora ne’e ita uza direita representativo de liberativo, participativo ne’e ita uza hotu, atu dehan istorikamente uluk direita ne’e tanbasa sa mak la lao, povu Yunani mesak barak mak beik ten hotu-hotu vota la tuir ida matenek nian mais vota sala ba buat ne’ebé mak la hun la dikin, ne’e mak sira hamosu aristokrasia ne’e katak grupu ida matenek ne’ebé mak tenke jere nasaun ne’e lalais ba oin, grupu matenek ne’e uluk, tanba ema ne’e ho laran no fuan di’ak nia oan sira la mai ona ho laran no fuan di’ak, maibe hadomi ukun no osan ne’e mak hamosu timokrasia.

Revolusaun hasoru timokrasi oan sira aristokrasia ne’e mak hamosu demokrasia, maibe ho ideia oioin ona, iha demokrasia ne’ebé mak fahe poderes ne’ebé mak Jonh Locke ho Montesquieu nia hanoin i depois fahe tiha poderes mais fraku tiha fali, entaun iha demokrasia saida mak importante mos autoridade ne’eb’e maka Thomas Hobbes nia hanoin kona-ba nasasun de beata, maibe la para iha ne’e autoridade iha i depois fahe tiha poder mais bele la tuir povu nia hakarak the contract social ne’ebé mak JJ Rousseau nia hanoin, ita hanoin dehan katak demokrasia rasik mos liu husi evaluasun naruk ida, maibe há’u hakarak koalia de’it ba Timor-Leste nia aspetu katak prosesu kritika, auto-kritika organizasaun rezistensia rasik ne’e hatuur iha mekanismu Demokrátiku, rona malu, maske komanda ida mais sempre rona malu i debate no diskusaun sira lao mais ita alkansa nafatin, tanba ne’e ha’u fiar katak importante ita respeitu malu nafatin, ita rekoñese se se mak halo tiha ona buat barak ba ita nia rai, há’u hanoin ita bele hakat nafatin ba oin.

GMN : Oinsa Nasaun sira Luta naruk pois apos de luta naruk, bele karateriza. No Timor-Leste bele karateriza mos hanesan Pós Konflitu?

Fidelis Magalhães: Bem, Timor Leste ita haree fila fali hanesan sura ou haree fila fali ba kotuk to’o iha 2002 to’o iha 2007, hafoin 2008 ne’e ema konstetualiza ita ne’e hanesan País ida foin sai hosi konflitu, ne’ebé post Konflitos. Maibe hafoin iha 2012, ho ida “ Adeus Konflitu e  Bemvindo Dezenvolvimento” ne’e ita haree katak iha tempu ne’e ho nia tempu ne’ebé ita tranzita ona, lakon daudauk ona, hanoin ida ne’e komesa lakon daudauk ona.

Ne’ebé hau hanoin Timor agora laos hanesan ita hari’i deit, maibe to’o tiha ona faze ida halo metin ka “Konsolida”.  Ne’ebé konsolizasaun ita nia sistema ne’e, hau hanoin ita agora to’o iha konsolizasaun sistema, maibe la dehan katak; buat hotu funsiona, maibe iha buat barak que presiza ita hadia.

GMN: Irmaun Assanami nia Ponto de vista nu’udar foinsa’e jerasaun foun, haree rezultadu enkontru líder nasionál sira ne’ebé hamosu pontu tolu importante nu’udar solusaun atu hakotu impase ne’e oinsa?

Mariano Assanami Sabino : Ne’e la ses hosi opiniaun Populasaun nian, Partidu Politico sira, Igreja, no ema hotu nia hanoin quaze que hanesan. Entaun EA bele recursso ikus , mais ne’e laos dehan katak; prontu nia hein hela iha neba para nia ikus liu lae. Tamba ita konta ona dia 1 de Janeiro se ita konta dehan Ano ida ita hasai orsamento nian ne’e ita hahu hosi neba. Maibe bai-bain kuandu ita nia diskusaun Orsamento ne’e hahu iha dia 15 de Outubro.

Entaun hosi dia 1 ita bele intepreta katak; OK hosi dia 1 too loron ikus liu (dia 1 too dia 1 de Marsu) hanesan ne’e ita iha ona Orsamento foun ga lae? Iha ona Governasaun foun ga lae? Se laiha mak ne’e; ida atu hari’i Governu ne’e hamate tiha ululk lai ne’e maka Parlamentu ne’e. Ne’ebé se Parlamentu laiha ona, ne’e ita dehan dalan único mka ba EA deit. Atu dehan katak; prontu buat hotu-hotu tur ona iha konstituisaun ne’ebé la hein malu. Laos dehan prontu etapa ne’e ida dehan; forma Governu, depois sei hein ne’e, mais prontu prossesu lao hanesan ne’e. Agora tempo lao daudauk, entaun depende ona Partidu Politico sira haree para depois atu lao ba oin. Hau atu dehan katak; ita iha konsistensia mandato Istorico ne’ebé que fó ita. Ne’ebé hanesan ohin komparasaun Japaun nian ne’e karik prontu ne’e Pragmatico, povo nia hakarak saida ne’e o tenke besik dunik. Maibe labele haluha katak; mandato Historico ne’e Nasaun ne’e tenke Nasaun Demokratico no Republicano.

Ne’ebé nia dudu para ema tenke moris Igual, ema tenke goja Liberdade, ema tenke moris diak, no tenke lalais ho ninia rikusoin ne’e hodi utiliza ba sira nia moris diak,  ne’e mandato ne’ebé tula hela mai ita. Entaun hau hanoin Leader sira hasoru ba pontu tolu (3) ne’e, prontu ita haree to’ok lao ba. No hau hanoin ne’e polítikamente lao, juridikamente mos Konstituisaun fó dalan iha neba.

GMN: Irmaun Fidelis hanesan PLP, apresiasaun hosi pontu tolu (3) ne’ebé ohin ita nia líder sira?

Fidelis Magalhães: Ha’u la bele koalia lori PLP nia naran, tamba Partidu seidauk iha desizaun iha enkontru ida hodi deside kona ba passu ba oin nian. Hau atu dehan deit katak; prosesu ida ohin ne’e, nia lansa tan ona, dalan ida tan ona, hakat  ida ona, ne’ebé ita hein pontu tolu ne’e. Ita haree to’ok ba pontu numero dois (2) koalia dehan; Partidu sira buka malu atu bele dezenha dala diak liu, hau hnoin ne’e katak Prezidente da Republica dehan katak iha dalan para Partidu sira haree ba ida neba.

GMN: Prezidente PD, dalan diak liu atu solusiona Impase ne’e hosi pontu tolu (3) ne’e. Oinsa tuir PD nian?

Mariano Assanami Sabino: Pontu tolu (3) ne’e iha konstituisaun iha hotu, tamba ne’e labele tuir PD nian. PD nia hakarak  mak ne’e deit ohin loron ne’e situasaun ne’e difisil tebes, no povo ne’e susar. Ne’ebé PD prejudika nia an no prontu para atu salva situasaun ne’e. Salva situasaun ne’e, laos salva situasaun ne’e prontu forma Governu lae. Salva situasaun ne’e bele mos karik EA karik lalais ona para i depois ita forma Governu foun? Ida ne’e mak PD nia hanoin, mais PD nia haree maka laos oinsa halai hamutuk ho sese ba kaer ukun ne’e, PD la haree ba ida ne’e.

Ba ukun ne’e atu halo saida? Entaun PD konsisten ho Plano Estratejiku Dezenvolvimento Nasionál, kontinuidade hosi kedan ukun ne’ebé hahu hosi FRETELIN mai iha AMP, mai iha BLOKU to’o ohin loron ne’e. Tenke fó kontinuasaun konsistente, defende nafatin projetu sira ne’ebé bobot hanesan Oecusse “ZEEMS” ne’ebé mak ita tau iha neba, tenke kontinuidade aselera lalais ona para OE-CUSSE nudar odamatan Ekonomia ba Timor nian ou ba iha sorin neba, ita hanoin bele lao lalais. No projetu Tasi Mane no Fronteira Maritima ne’ebé mak ita ho Australia remata ona, ho Indonesia sei lao hela ne’e buat ida ne’ebé ita tenke hakbesik ona ukun ne’e liu hosi desentralizasaun ne’e elementos vizaun programa ne’ebé PD kaer ida ne’e.

PD hakarak dala ida tan respeito ba Maun sira hotu ne’ebé mak ohin koalia, Maun Xanana ne’ebé mai koalia ona iha Grande Entrevista. Maun sira mak nafatin ASET ba Estadu, ASET ba Nasaun. Ba PD mak ne’e sira maske Partidu keta-ketak, Prezidente Partidu seluk ida, Secretario Jeral hanesan Maun Mari iha Partidu ketak ida. Maibe ba sira ne’e ami nia maun no ami rona nafatin sira, ami nia Lealidade mak ne’e “defende Estadu ne’e Sem Rezerva”.***

Add to Comments Here!!!!

error: Content is protected.
Secured By miniOrange
You might also like:
Konfrontu iha Ai-Mutin, Kareta lima rahun no na’in rua kanek

Kareta  mikrolete  diresaun Komoro-Bidau  hamutuk lima,...

Rezultadu RIF identifika, DTP-Oecusse muda Estatutu rai Estadu ba rai privadu

Provedór Dereitus Umanus no Justisa Interinu,...

F-FDTL na’in 23 partisipa kompetisaun tiru

Membru FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) nain...

Close