GMN TV Sosiedade DEMOKRASIA Husi: Dom Carlos Filipe Ximenes Belo

DEMOKRASIA Husi: Dom Carlos Filipe Ximenes Belo

0 views

FOTO: GOOGLE

Repúblika Timor-Leste bolu “demokrátika”. Demokrátika ne’e dehan katak harii ho demokrasia no hatur iha demokrasia nia leten. Liafuan Tétum Demokrasia mai hosi liafuan portugés “democracia”, no liafuan portugés mai hosi liafuan gregu (hosi nasaun Grécia). Liafuan demokrasia, iha parte ka termu rua: “demos”, dehan katak “povu”; no “kratos”, dehan katak “ukun/poder”. Haree ba ninia abut, demokrasia dehan katak ukun/poder povu nian.

Tuir Prezidente Estados Unidos da América nian Lincoln, definisaun klásiku demokrasía nian mak: “governu ka ukun mai hosi povu, liu hosi povu, ba povu” (Governu ou poder do povo, pelo povo e para o povo”). Iha sosiedade ida, iha autoridade, i autoridade ne’e hela iha povu no povu nia liman. Povu mak iha direitu atu hili ukun ka poder ne’e, no entrega ka fó ba ema ne’ebé sira hili nanis ona atu ukun. Tanba ne’e, iha demokrasia, soberania povu nian importante liu. Povu mak soberanu, laós partidu mak soberanu.

Ita hotu hatene katak povu tomak labele ukun diretamente (sé lae, hotu-hotu manda…hafoin iha rungu-ranga), ne’e duni, povu ukun duni, maibé indiretamente, liu hosi reprezentante ne’ebé sira iha liberdade laran, hili nanis ona. Bele dehan, povu delega, maibé la fó poder no la lakon poder.

Atu sistema ida ne’e bele la’o, povu no sira nia reprezentate tenki hala’o bei-beik diálogu ho emar ne’ebé hili ona sira…Povu nia reprezentante, ka delegadu sira ne’ebé povu hili, to’o agora, sira ba suku sira atu halo diálogu ho povu ne'ebé hili sira ka lae? Delegadu ka reprezentante povu nian ba suku sira, simu tiha ona keixa, aspirasaun, buat ne’ebé povu presiza, sira diskute duni? Sira hato’o ba governu?

Iha demokrasia, ne’ebé diak, “referendum” mak hanesan povu nia espresaun áas liu. Laós Konstituisan mak halo julgamentu ka tesi lia ba Referendum, maibé Referendum mak tesi lia ba Konstituisaun.

Ukun iha nasaun ida nia laran (existe), laós ba ukun na’in, maibé ba povu ne’ebé hili ukun na’in sira. Iha ne’e demokrasia labele haree de’it interese partidu nian, interese grupu ida nian, maibé ba povu tomak nia interese, liu-liu ba sira ne’ebé kiik, kiak, analfabetu, moris iha foho… Bainhira povu nia reprezentante sira la kumpre ida ne’e, sira nia hahalok hanesan “mercenário”, no sira la merese povu nia konfiansa. Iha eleisaun povu tenke hili ne’ebé fo-an duni ba povu tomak atu serbi povu nia diak no interese. Reprezentante iha Uma-Fukun ka Parlamentu la korresponde karik povu nia aspirasaun, povu iha soberania atu hili fali ema seluk no partidu seluk.

Iha nasaun demokrátiku lolós, ema militar sira obedese ba Governu. La’ós sira mak manda fali Governu. Iha Repúblika ida naran demokrátiku, ema militar hakru’uk ba autoridade sivil. Respeita Konstituisaun, respeita rejime demokrátiku. Iha rejime demokrátiku iha liberdade de imprensa, liberdade de reuniaun i manifestasaun. Dalaruma militar sira iha tentasaun atu sai ditadór. Ita hili ona independénsia hasoru ditadura militar iha 30 de Agosto de 1999. Ita labele admite atu mosu ditadór foun iha Timor Loro Sa'e! Maibé, maun-alin no inan feto sira, militar sira mos ema! Bele monu ba tentasaun, bele iha “tique” autoritáriu, bele ko’alia sala no komporta sala…Ita reza ba sira, atu sira mós bele aprende no pratika demokrasia!

Dom Carlos Filipe Ximenes Belo


Banner

Foto

Notisia Ikus

PR Lú Olo preokupa instabilidade kontinua mosu iha rai-laran

December 2, 2021
Xefe Estadu Maior Jenerál FALINTIL-Forsa Defeza...

PN hahú diskute proposta OJE 2022 billiaun 1.675 iha faze jeneralidade

December 2, 2021
Parlamentu Nasionál (PN) kinta lejislatura, Kua...

PM Taur: Situasaun Tolu Implika PIB TL tun ba Negativu 8

December 2, 2021
[caption id="attachment_43754" align="aligncenter"...

OJE 2022, Governu Prevé Millaun 25 ba Subsídiu FP

December 2, 2021
Parlamentu Nasionál (PN) Kinta lejislatura, Kua...

KM Aprova Projetu Deliberasaun no Ezonerasaun ba Calisto dos Santos “Coliati”

December 2, 2021
[caption id="attachment_52724" align="aligncenter"...
1 2 3 668

About

Grupo Média Nacional was founded on the 19th December, 2003 with the aim of contributing to the development of media in the newly independent Timor-Leste. In that respective year, "Jornal Nacional Semanário" weekly newspaper was launched and in 2005 the Group ... more

Phone: 3311441
Email: [email protected]
Address: Dom boaventura no 8, Bebora Dili, Timor Leste.

GMN Map

Copyright © 2021 GMN TV | All right reserved.
apartmentmap-marker