GMN TV Sosiedade Xanana konta, oinsá Masakre Santa Cruz ne’e akontese

Xanana konta, oinsá Masakre Santa Cruz ne’e akontese

2,808 views

Estadu Timor-Leste, iha loron 12, fulan Novembru tinan ne’e, komemora tinan 30 Masakre Santa Cruz 12 Novembru 1991 nian, iha ne’ebé juventude loriku asua’in lubuk ida mate, no balun sei moris nu’udar sobrevivente, hodi kontinua konta istória moruk ne’e.

Istória kona-ba trajédia ne’e, la’os koalia ohin aban akontese. Maibé trajédia ne’e la’o tuir nia sekuénsia sira, hahú luta naruk ida husi tinan 1975, to’o hakotu iha 1999 ho dalan referendum.

Tanba sa no oinsá mak asaun ne’e akontese?

Istória kona-ba akontesimentu ne’e, Eis Komandante Em Xefe FALINTIL, Kay Rala Xanana Gusmão haktuir, iha tinan 1975 okupasaun Indonézia iha Timor-Leste, to’o 1978 bainhira primeiru Komandante Em Xefe Nicolau dos Reis Lobato mate, ema hotu lakon esperansa, tanba baze de apoiu hotu inimigu harahun.

No iha Dezembru tinan 1981, inimigu lansa operasaun ida hanaran “Operasi Kikis” ne’ebé envolve populasaun hotu hodi serku FALINTIL sira ne’ebé sei ejiste iha ai-laran.

Husi Operasi Kikis ne’e Xanana dehan, FALINTIL lakon kuadru no militár, gerileiru barak mak mate.

“Iha Operasi Kikis ne’e lakon kuadrus polítikus no milatares no guerileiru barak no kompañia ida la’o ho ha’u “segmentu ligasaun nasionál” kompañia ne’e mos mohu kedas, ho deit guerileiru sanulu resin mak sei moris eskapa ho ha’u,” konta tuir Eis Komandante Em Xefe ne’e, iha salaun Díli Institutu of Technology (DIT), Kinta (11/11).

Depois de Operasi Kikis, nia kontinua reorganiza hodi tau fila-fali kompañia sira ne’e, koloka sira iha fatin hotu-hotu hodi fahe tiha atensaun inimigu nian, nune’e inimigu labele ataka deit iha Ponta Leste, maibé iha rejiaun hotu-hotu sei iha forsa.

Ho atuasaun FALINTIL nian ne’e fo ona rezultadu, inimigu mós hanoin, sira nune’e orsida sai boot-tan, boot tan. Inimigu hatene tanba ami oho.

Xefe Negosiadór Prinsipál ba Delimitasaun Fronteira ne’e dehan, “kuandu mosu difikuldade labele rende, maibé hanoin oin nusa mak bele muda” tenik.

Iha tinan 1983 nia laran, bainhira inimigu haree FALINTIL sei ejiste, sira haruka fali intelijénsia hodi la’o hamutuk ho rede klandestina atu husu oinsa hasoru kuadru polítiku no militár sira hotu.

Husi oportunidade ne’ebé iha, nia tenta konfirma ho rede klandestina sira kona-ba objetivu husi inimigu husu atu hasoru ne’e mak konvense FALINTIL sira atu rende, hodi hakotu funu.

“Como ita iha organizasaun ne’ebé sei ki’ik, mais la’o ho diak, ha’u buka konfirma ho sira seluk imi husu tok, ba husu tok iha ne’ebá husu hanoin. Sira konfirma katak los duni, inimigu nia objetivu atu hasoru ami hodi konvense atu mai rende deit fó postu Jenerál, Jenerál deit iha TNI, sira seluk sa’e hotu Tenente” haktuir Gusmão.

Ho oportunidade ne’e, nia (Xanana) deside konvoka reuniaun ho diresaun superior Komité Sentrál FRETILIN (CCF-sígla portugés) foun ne’ebé deside eleitu iha konferénsia Laline Lariguto (1981) atu deskute asuntu ne’e.

Tanba ho kilat la to atus neen ita-labele hanoin katak, bele manan funu hodi duni inimigu sai, ba duni to’o fronteira ne’ebá, “ne’e duni ha’u dehan ba sira, labele mehi ida ne’e, ita sei labele mana funu ho via militár, nune’e ita tenke kaer mak solusaun polítiku diplomátika” konta Xanana.

Maibé hanoin ida ne’e diresaun superior CCF la simu no lakohi kedas atu hasoru malu ho inimigu. Tanba husi uluk kedas, Dezembru 75 mesmu antes to’o 1978, palávra de ordem husi CCF maka “negosiar não e nunka”, “mate ka moris ukun rasik an”, ami hotu hakilar mate ka moris ukun rasik an, negosiar labele negosia, haree ba mate, mate, mate balu ba rende tiha, membru Komité Sentrál rasik.

Depois de ha’u koalia ho sira, ha’u prepara tiha ona “planu da paz”, ha’u konvoka reuniaun ho membru superior sira hodi aprezenta planu mak ne’e, ita aproveita oportunidade ne’e hodi entrega ba Koronel Puruwanto, hodi ba entrega iha Prezidente Indonézia Soeharto.

“Solusaun ne’ebé mosu iha 1999, ho intervensaun ONU nian liu husi UNAMET, solusaun ne’e maka ita nia planu da paz ne’ebé ha’u rasik entrega ba Koronel Puruwanto atu haruka ba Soeharto iha 1983 to’o 1999. Ita tenke hein tinan 16, ida ne’e ho povu nia fiar, dedikasaun” konta tuir.

Eis Prezidente Repúblika ne’e hatete, nia triste tebe-tebes tinan-tinan TL nia kazu iha asembleia jerál Nasaun Unida (ONU) votus afavor ba ita tun ba bebeik, votus afavor ba Indonézia sa’e ba bebeik, triste tebes.

Iha tinan 1991 rona katak, Portugal deside atu haruka delegasaun Parlamentár ida mai Timor, hodi haree in local, iha fatin rasik situasaun iha territóriu ida ne’ebé tuir rezolusaun ONU nian, Portugal sei sai hanesan “poténsia administrante”, no ho rezolusaun ida ne’e-duni ONU rasik hatudu katak, la rekoñese integrasaun TL ba Indonézia, no Indonézia hanesan “poténsia okupante”.

Hafoin rona tiha novidade ida ne’e, Xanana iha deside sai husi Kablake tun mai Díli. Iha ona Díli mak kontakta ho responsavél organizasaun klandestina iha Díli nia naran Constancio Pinto. Hodi husi ba nia organiza hodi prepara dadauk bele simu delegasaun Parlamentár Portugal ninian bainhira to’o iha Timor, hanesan mós iha kotuk joven sira simu Papa João Paulo II 1989.

Ho Constancio Pinto, ho partisipasaun juventude klandestina sira-nian, sira prepara spanduk, ho bandeira UTD, FRETILIN, RDTL, Portugal no ONU nomós iha spanduk ne’ebé ezije ba mundu Internasional atu haree ba solusaun pasífika negosiada nu’udar via ne’ebé korrekta liu atu resolve funu iha Timor.

“Aproveita loron ohin iha knua DIT nian ne’e duni, ha’u saúda aten brani, determinasaun, no kompromisiu boot-tebes husi juventude frente klandestina nian hamutuk ho populasaun, ha’u hakruk ba sira” Eis Komandante Em Xefe ne’e saúda.

Maibé infelismente iha ona fulan Outubru nia laran Portugal dejiste atu haruka nia ekipa Parlamentár mai TL, tanba ta’uk. Iha tempu ne’ebá mós Max Stahl ho nia ekipa mai, nia ekipa ne’e se mak hola parte iha ne’ebá mak mana Kristy mós mai, mais tanba sira (Parlamentár Portugal) la mai Kristy ho ekipa tomak fila fali no nia (Max Stahl) mesak mak hela iha ne’e.

Ho ida ne’e tanba delegasaun Portugal la mai ona, sira balu komesa relaxa an ka baruk, koalia ba mai no intelijénsia inimigu nian komesa hatene ona kona-ba preparasaun ida ne’e, no kaer responsavél klandestina balu ba kastigu.

Ida ne’e mos Constancio Pinto ba fó hatene ha’u kona-ba preokupasaun frente klandestina. No inimigu kaer ona balun, no ikus mai kaer Sebastião ne’ebé subar hela iha Motael, nia hasoru ha’u hodi espresa preokupasaun ida ne’e.

Atu infrenta situasaun difisil ida ne’e, mak Xanana dehan ba nia (Constancio Pinto), atu ba koalia ho maluk sira seluk responsavél juventude frente klandestina nian ho populasaun balu, hodi haree tok sei iha posibilidade atu, iha loron tau ai-funan ba Sebastião nia rate, bele hamosu “demostrasaun pasífika” ida husi Motael to’o Santa Cruz.

“Imi haree sekuénsia ne’e la mosu derrepente, ita temi 12 Novembru ne’e temi dehan ah 12 Novembru lae? Ne’e nu’udar konsekuénsia husi buat ruma mak mai” nia konta.

Imajen Max Stahl nian fó hatene ba mundu

Max Stahl: Foto Espesial

Eis Primeiru Ministru ne’e haktuir, iha demostrasaun ne’e mak sira loke espanduk hodi fó hatene ba mundu katak, dalan loos atu rezolve funu iha Timor maka solusaun pasífika negosiada tuir direitu internasionál.

Ida ne’e mak imajen Max Stahl nian ba liur hatudu, la’os hatudu deit mate, para hakilar deit oh sira oho ema barak, lae? La hatudu ema mate, hatudu hanoin ne’ebé joven sira mós kaer-metin ona katak, la’os la fiar ona FALINTIL, mas kaer metin ona hodi hatene katak, ho kilat oitoan, ema oitoan iha ai-laran ita labele duni sai inimigu, so ho intervensaun ONU so ho solusaun pasífika ida mak, ita rezolve ita-nia problema.

Iha ne’ebá mos frente klandestina sira fó sai ba mundu tomak kona-ba “planu da paz” ne’e, la’os hasai surat ne’e, mais hatete iha espanduk, espanduk sira ne’e hodi ezije ONU tenke intervein, Portugal ho Indonézia tenke partisipa iha negosiasoens.

“Ho ida ne’e maka timor oan hotu tau iha ulun katak, referendum mak dala diak liu” tenik.

Ho istória hirak ne’e, hanesan hatudu deit ba joven sira katak, iha prosesu saida deit ita presiza iha vizaun ida, vizaun ne’e mak sei kondúz ka lori ita tuir dalan ne’ebé ita trasa ona. Atu tuir vizaun ida ne’e tenke iha persisténsia no konsiténsia.GMN


Banner

Foto

Notisia Ikus

PR Lú Olo fó Indultu ba Prizioneiru 11 no Kondekora Asua’in 52

November 29, 2021
Prezidente Repúblika (PR) Francisco Guterres L...

COVID-19 Loke Timor-oan Nia Neon Hadia Ekonomia Nasaun

November 29, 2021
Prezidente Repúblika (PR), Francisco Guterres L...

Lú Olo “rekoñese” Xanana mak hato’o Planu da Paz ba ONU hakotu konflitu iha TL

November 29, 2021
Prezidente Repúblika (PR), Francisco Guterres L...

Governu aprova pagamentu suplementár ba funsionariu no ajente MF

November 26, 2021
Governu sei halo pagamentu suplementár ba funsi...

Governu aprova estatutu orgánika F-FDTL

November 26, 2021
Liu husi reuniaun Konsellu Ministru (KM), deside...
1 2 3 666

About

Grupo Média Nacional was founded on the 19th December, 2003 with the aim of contributing to the development of media in the newly independent Timor-Leste. In that respective year, "Jornal Nacional Semanário" weekly newspaper was launched and in 2005 the Group ... more

Phone: 3311441
Email: [email protected]
Address: Dom boaventura no 8, Bebora Dili, Timor Leste.

GMN Map

Copyright © 2021 GMN TV | All right reserved.
apartmentmap-marker